Search This Blog

Loading...

20/01/2017

'બહુરાની' ('૬૩)

ફિલ્મ : 'બહુરાની' ('૬૩)
નિર્માતા : મીના પિક્ચર્સ-મદ્રાસ
દિગ્દર્શક : ટી.પ્રકાશરાવ
સંગીત : સી. રામચંદ્ર
ગીતકાર : સાહિર લુધિયાનવી
રનિંગ ટાઇમ : ૧૩૨-મિનિટ્સ  :  ૧૫ - રીલ્સ
થીયેટર : નૉવેલ્ટી (અમદાવાદ)
કલાકારો : માલા સિન્હા, ગુરૂદત્ત, ફિરોઝ ખાન, નઝીર હુસેન, લલિતા પવાર, પ્રોતિમાદેવી, આગા, મનોરમા, રણધીર, શિવરાજ, નઝીર કાશ્મિરી, મુકરી, રાધેશ્યામ ગોપીકૃષ્ણ, બદ્રીપ્રસાદ અને શ્યામા.
ગીતો
૧....ઈતલ કે ઘર મેં તીતલ, બાહલ અચ્છા કે ભીતલ....હેમંત કુમાર
૨....મૈં જાગું સારી રૈન, સજન તુમ સો જાઓ....લતા મંગેશકર
૩....બલમા અનાડી મનભાયે, કા કરૂં સમઝ ન આયે....લતા મંગેશકર
૪....ઉમ્ર હુઇ તુમસે પહેલી બાર મિલે હમ, લતા-હેમંત કુમાર
૫....યે હુસ્ન મેરા, યે ઇશ્ક તેરા, રંગીન તો હૈ  આશા ભોંસલે
૬....બને ઐસા સમાજ, મિલે સબ કો અનાજ, લતા, આશા, મન્ના ડે
૭....કામક્રોધ ઔર લોભ કા મારા જગત ન આયા રાસ...મહેન્દ્ર કપૂર

આપણને જવાબ ન આવડે, એવા ૫-૬ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે, ફિલ્મ 'બહુરાની' જોઇને...! એક તો, સંગીતકાર સી. રામચંદ્ર અને લતા મંગેશકર વચ્ચે 'કોઇ પણ પ્રકારના' સંબંધો પૂરા તો ઇ.સ. ૧૯૫૯માં ફિલ્મ 'પૈગામ'ના મરાઠા મંદિર (મુંબઈ)માં યોજાયેલા પ્રીમિયર વખતે જ, જ્યારે સી.રામચંદ્રની પત્નીએ બધા મહેમાનોની વચ્ચે પતિદેવનો ઉગ્ર ઉધડો લઇ લીધો હતો. કોઇ સાક્ષી ન મળે, એટલે અન્નાના પત્નીએ લતા સાથે કેવો વ્યવહાર કર્યો હતો, એ અહીં કહી શકાતું નથી. પ્રોબ્લેમ એ વાતે ઊભો થાય છે કે, આ ઘટના તો '૫૯માં બની અને લતા-અન્ના વચ્ચે બોલવાના ય સંબંધો નહોતા, તો પછી આજની આ ફિલ્મ તો ૧૯૬૩માં બની હતી, એમાં લતાના ગીતો ક્યાંથી આવ્યા?

યે પૉઇન્ટ ભી નૉટ કિયા જાય, મી લૉર્ડ કે, કવિ પ્રદીપજીએ લખેલા અને સી. રામચંદ્ર સ્વરાંકન કરેલા દેશભક્તિના લતાએ ગાયેલા ગીત 'અય મેરે વતન કે લોગોં, જરા આંખ મેં ભર લો પાની...' અન્નાએ મૂળ તો આશા ભોંસલેને સોંપેલું હતું, પણ આ ગીત નેહરૂની હાજરીમાં ગવાવાનું છે અને ધૂન જ કહી આપે છે કે, મૂલ્કમશહૂર થવાનું છે, એટલે લતાએ ગમેતેવા કાવાદાવા કરીને આશાનો કાંટો કઢાવી નાંખ્યો. એક તબક્કે તો સોલ્યુશન એવું ય નીકળ્યું કે યુગલગીત તરીકે બન્ને બહેનો આ ગીત ગાય, પણ એમાં ય લતાનો વેપારધંધો કામે લાગી ગયો... લતાની સાથે આશાની મુંબઈથી દિલ્હી ફ્લાઇટની કઢાવેલી ટિકીટ આશાએ સ્વમાન ખાતર કૅન્સલ કરાવવી પડી !

ઊંચો થઇ જવાય એવો બીજો મુદ્દો એ ય નીકળ્યો કે, સી.રામચંદ્ર સાથે ગીતકારમાં બહુ બહુ તો રાજીન્દર કિશન હોય કે બીજો કોઇ પણ રણછોડભ'ઇ મફાભ'ઇ પટેલ હોય...સાહિર લુધિયાનવી ક્યાંથી આવ્યો ?

એક કારણ ચોક્કસ મળે છે કે, સી.રામચંદ્ર કદી લખેલા ગીત વગર ધૂનો બનાવતા નહોતા (હાથમાં લખેલું તૈયાર ગીત જોઇએ જ!) ને સામે સાહિર સંગીતકાર બનાવીને આપે, એ ધૂન પર કદી ગીત નહોતા લખતા !

ત્રીજું, '૪૦ના જમાનામાં શાંતા આપ્ટે અને સ્નેહપ્રભા પ્રધાન જેવી હીરોઇનો ઉપર એવી ફિલ્મો બનતી, જેમાં સંસ્કારી ઘરની 'બહુએના નાલાયક દિયરને સીધો કરીને પોતાના અર્ધપાગલ પતિને બુદ્ધિમાન કરીને એના હક્કો પાછા અપાવે છે. આ અને આવી થીમ-લાઇનો ઉપર હિંદીમાં અઢ્ળક ફિલ્મો બની, એમાંની એક આ 'બહુરાની'.

છેલ્લો સવાલ ઊભો કરવો હોય તો એ પણ થાય કે, આટલો ડૅશિંગ-હીરો હોવા છતાં ફિરોઝ ખાન કાયમ કેમ ઍન્ટી-હીરો અથવા વિલન જેવા જ રોલ કરતો હતો ? ચેક શર્મીલા-રાજેશ ખન્નાની ફિલ્મ 'સફર' સુધી એ સિલસીલો ચાલુ રહ્યો. કારણ કદાચ એ હોય કે, વચ્ચેના ગાળામાં એને જે ફિલ્મો મળતી, એ હોમી વાડિયાની મારધાડ અને જાદુનગરીની સ્ટન્ટ ફિલ્મો જ હતી. સોશિયલમાં એ કદી જામ્યો જ નહિ. અણધાર્યું, એણે બનાવેલું 'અપરાધ' સૉલ્લિડ હિટ ગયું અને એના ચાળે ચઢીને કુરબાની' બનાવ્યું તો એ તો આખા વર્ષની સર્વોત્તમ ફિલ્મ સાબિત થઇ. પછી તો સુલેમાન કોઇને છોડે ? છેલ્લે એ ધરખમ-ધરખમ ફૅઇલ ગયો ને લગભગ બર્બાદ થઇ ગયો ત્યાં સુધી ફિલ્મો બનાવી., એના હૅન્ડસમ છોકરા ફરદીનને હીરો બનાવવાની ભૂલ કરીને !

માલા સિન્હા માટે આવી ફિલ્મનો આવો ભાવનાત્મક રોલ નવો હતો નહતો. આ એક માત્ર ખૂબસુરત અભિનેત્રી છે જે હજી સુધી (જાન્યુઆરી, ૨૦૧૭ સુધી) ઘણી સુંદર દેખાય છે - કરમાઇ ગઇ નથી, જેમ વહિદા રહેમાન, સાધના, આશા પારેખ, વૈજ્યંતિમાલા કે નિમ્મીઓ કરમાઇને બેઠી રહી. એક માત્ર આપણી વહાલી-વહાલી નંદાએ મૃત્યુ સુધી પોતાના ચહેરાનું લસ્ટર કે લાલિમા ગુમાવી નહોતી. માલાને ય તાજી તાજી 'યૂ-ટયૂબ'માં જુઓ તો શરીર માટેની એની કાળજી ઉપર આપણને માન થાય એવું છે કે, આપણા ઘેરે ય આમાંનું થોડું ધ્યાન રખાયું હોત, તો આજે રોજ ચોક્કસ સમયે મંદિરે જતા હોઇએ છીએ, એ ન જતા હોત...! સુઉં કિયો છો ?

બંગાળી નવલકથાકાર મણીલાલ બૅનર્જી લિખિત 'સ્વયંસિદ્ધા' ઉપરથી હિંદીમાં ય ઘણી બની, એમાંની બીજી તો મીના કુમારીવાળી 'અર્ધાંગિની' ય ખરી ! એક સાવ ગરીબ ઘરની વિધૂર વૈદ્ય પિતાની દીકરી માલા સિન્હા ગામમાં માતેલા સાંઢને પોતાના વ્યક્તિત્વના જોરે કાબૂમાં લઇ લે છે, એ જોઇને ગામના જમીનદાર બારે માસ રોતડા નઝીર હુસેનની નજર ઠરે છે અને પોતાની પહેલી પત્ની (લલિતા પવાર)ના પુત્ર ફિરોઝ ખાન સાથે લગ્નનું નક્કી કરી આવે છે, પણ લલિતાબાઇ ગુસ્સે થઇને વરને ખખડાવી નાંખે છે અને મોટાને બદલે નાનો પણ અર્ધપાગલ દીકરો (ગુરૂદત્ત) સાથે પરણાવી દે છે. ફિરોજ અને લલિતા જમીનદારી પડાવી લેવા કાવાદાવા કરે છે, જેમાં ફિરોઝની તવાયફ પ્રેમિકા શ્યામા, તેનો ભાઇ આગા અને મા મનોરમાનો સાથ મળે છે.

કાયમ હાથમાં હન્ટર લઇને ફરતા ફિરોઝને એક દિવસ હન્ટરનો ઉપયોગ કરવાની તક મળે ચે અને ગુરૂદત્તને પિટે છે, એ જોઇને ઉકળી ઉઠેલી માલા સિન્હા ફિરોઝને સોટીએ ફટકારે છે. રોતડ બાપ નઝીર હુસેન ખુશ થાય છે પણ એના અવસાન પછી સઘળી મિલકત ગુરૂદત્તને નામ કરી દેવા છતાં ગુરૂ બધી મિલ્કત ફિરોઝને નામે કરીને પત્ની સાથે ઝૂંપડીમાં રહેવા જતો રહે છે. ત્યાં પણ એને મારવા આવેલા ફિરોઝનો સામનો કરવા છતાં હારી ગયેલા ફિરોઝને માફ કરી ગુરૂદત્ત ફિલ્મનો સુખદ અંત લાવે છે.

ગામ આખું જાણે છે કે, સાહિર લુધિયાનવી મારા માટે નંબર વન ગીતકાર છે. બીજા નંબરે શકીલ બદાયુની પછી ત્રીજા નંબર માટે લડવાડો બહુ થાય એમ છે, માટે આપણે એમાં પડવું નહિ. સાહિર-શકીલ માટે એમના શબ્દવૈભવ ઉપરાંત શાયર તરીકે એમની સજ્જતા અને મૅચ્યોરિટી માટે પણ ગૌરવ થાય એમ છે. સાવ સીધો હિસાબ છે.

એક ગીતકાર કે શાયર તરીકે તમે ન હિંદુ છો, ન મુસલમાન. તમે કેવળ ભારતીય છો. સાહિરને આ વાત સોલહ આને સચ પડતી હતી. આ ફિલ્મમાં મહેન્દ્ર કપૂર પાસે ગવડાવેલું, 'જબ જબ રામ ને જન્મ લિયા, તબ તબ પાયા બનવાસ...' કોઇ મઝહબના પાયા વિના લખાયેલું ગીત છે ને ? સાહિરે (મોટો દાખલો ફિલ્મ 'નીલકમલ') આવા તો સેંકડો ગીતો લખ્યા છે. 'જો ધ્યાયે ફલ પાવે, સુખ લાવે તેરો નામ...'

અને હવે બીજા શાયરોને યાદ કરો... ઈવન હિંદુ ગીતકાર રાજીન્દર કિશનને ! ફિલ્મ આખી હિંદુ બૅકગ્રાઉન્ડની હોય, ફિલ્મમાં હીરો-હીરોઇન ક્યાંય ઉર્દૂ-માધ્યમની શાળામાં ભણી આવ્યા હોય એવું બતાવ્યું ન હોય, છતાં, 'ખુદા ભી આસમાં સે જબ ઝમીં પર દેખતા હોગા...' ક્યાંથી આવ્યું ' 'સુભાન અલ્લાહ હો, હંસિ ચેહરા હો...' આખી ફિલ્મમાં શમ્મી કપૂરે મુસ્લિમ-ધર્મ અંગીકાર કર્યો હોય કે ઉર્દુ-સ્કૂલમાં ભણવા ગયો હોય, એવું બતાવ્યું નથી, તો 'સુભાન અલ્લાહ'ને બદલે 'જયશ્રી કૃષ્ણ' કેમ નહિ ?

ભારતના તમામ મુસલમાનોએ તો મુસ્લિમ શાયરોનો આભાર માનવો જોઇએ કે, ન છુટકે જ્યાં ઇશ્વરનો ઉલ્લેખ કરવાની નૌબત આવી ત્યાં, 'ઉપરવાલે' કે 'ઓ આસમાંવાલે' લખી દીધું. 'તારિફ કરૂં ક્યા ઉસકી જીસને તુમ્હેં બનાયા...' વાહ. આમાં કોઇને ખોટું જ ન લાગે. બધા ધર્મો આવી ગયા... હીરો સર્વધર્મસમાનાર્થી હતો, તે...!

શકીલ બદાયૂની ચોક્કસપણે મઝહબી પાક મુસલમાન ફરિશ્તો હતો, પણ ગીતોમાં વાત જ્યાં હિંદુ કલ્ચરની આવે, ત્યારે 'જયશિવશંકર જય કરતાર, લીલા તેરી અપરંપાર' શબ્દો જ લખ્યા છે.

ધૂન બનાવતા પહેલા શબ્દો લખાવી લેવાના ઝીદ્દી અન્ના (સંગીતકાર શંકરના મતે, અનિલ બિશ્વાસની જેમ એક માત્ર ઓરિજીનલ સંગીતકાર હતા... આને માટે પરમેશ્વર શંકરને માફ કરે!) જો ખરેખર આટલા સર્જક સંગીતકાર હતા તો પછી તદ્દન ધૂળ ભેગા થઇ ગયા, ત્યાં સુધીની હદે ફૅઇલ કેમ ગયા ? કોઇ નહિ ને 'રૂઠા ના કરો'ના સંગીતમાં મુહમ્મદ રફી પાસે તદ્દન કચરાછાપ ઉઠાંતરીવાળું, 'આપકા ચેહરા, માશાઅલ્લાહ, ઝૂલ્ફ કા પહેરા, સુભાનઅલ્લાહ...' કેમ ગવડાવ્યું ? મોટો સવાલ તો અન્નાની ઈન્ટેગ્રિટી ઉપર થાય છે કે, એક લતા મંગેશકરને બાદ કરતા આખા જગતમાં બીજું કોઇ ગાયક જ નહોતું ? પુરૂષ-ગાયકોને તો અન્ના ભાજીમૂળા જ સમજતા હતા ને ન છુટકે તલદ મેહમુદ પાસે ક્યારેક ગવડાવી લેતા અને એ ય વળી પોતાનું ગળું ઠીક ન લાગે ત્યારે !

ચીતલકર રામચંદ્રની સરિયામ નિષ્ફળતાનું એકમાત્ર કારણ એમની લતાપરસ્તી હતી. આશાને ન છુટકે જ બોલાવવી અને રફી, મુકેશ કે કિશોરને તો ન છુટકે જ બોલાવવાના ! એમને બદલે પોતે ગાઇ નાંખેલા ગાયનો એવા ક્યાં જામ્યા હતા ? કબુલ કે, લતા પાસે અન્નાએ કર્ણમધુરૂં કામ લીધું હતું, પણ એ તો એમના જમાનાના તમામ સંગીતકારોએ લતા પાસેથી તો સુંદરકાંડ ગવડાવવા સરીખું મધુરૂં કામ જ લીધું હતું. લતાએ કોઇને માટે ક્યાં બે આની ઓછું ગાયું હતું ? એમને એટલો અણસાર ન આવ્યો કે, હું આટલો લતાપરસ્ત છું તો કોક 'દિ લતા મને પાછળના ભાગ ઉપર લાત મારીને કાઢી મૂકશે તો હું ક્યાંયનો નહિ રહું!
...
અને એવું તો થયું !

આનંદ બસ, એક વાતનો થયો કે, એ જમાનાની બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઇટ ફિલ્મો જોવી, એટલે પુખ્તી મર્દાનગી જોઇએ, નહિ તો અધવચ્ચે થાકી જાઓ. એ હિસાબે લાગણીશીલ વાર્તા, મનોહર દિગ્દર્શન અને માલા સિન્હાના કારણે ફિલ્મ જોવાનો આનંદ આવ્યો... એમ મૅચ્યૉર ફિલ્મ જોવાનો આનંદ !

18/01/2017

એ તો ચામાં બિસ્કીટ બોળીને ખાય છે...!

એમ ખાનારને કોઇ વાંધો હોતો નથી, પણ એવું જોનારના મોંઢા બગડે છે કે, 'હજી નાના છોકરાંની માફક ચામાં બિસ્કીટ બોળીને ખાય છે...! એની માએ ખાતા-પીતા ય શીખવાડયું નથી...!' (સૉરી, હરએક બાળકને 'ખાતા' એની મા શીખવે છે, પણ 'પીતા' શીખવા માટે દરેક બાળકે મોટા થઇને સ્વાવલંબી બનવાનું હોય છે. અહીં માતાનું કામ મિત્રો કરે છે. વ્હિસ્કી-વોડકાનો પહેલો ઘૂંટડો પીવાનું દોસ્તોએ શીખવ્યું હોય છે... 'આખિર, દોસ્ત હી દોસ્ત કે કામ આતા હૈ, ના....?') દેશની ચાની લારીએ-લારીએ કે ફલૅટોની બાલ્કની-બાલ્કનીએ ચામાં બિસ્કીટો બોળીને ખવાય છે, જે જોનારાઓની દ્રષ્ટિએ અસભ્યતા કહેવાય છે.

બોળવા માટે આમ જુઓ તો ચા સિવાય અન્ય કોઈ પ્રવાહીમાં બિસ્કીટો બોળીને ખવાય એવું પણ નથી. વ્હિસ્કી, કોકા કોલા, છાશ, શેરડીનો રસ કે રાત્રે સૂતા પહેલા દિવેલ લેવું જ પડે એમ હોય, તો ય કોઇ દુ:ખી દિવેલમાં બિસ્કીટ બોળીને ખાતો જાણ્યો નથી. એ જ રીતે, ચામાં બિસ્કીટને બદલે બીજું કાંઇ બોળીને ખવાય કે કેમ, એ મુદ્દે ચાના વેપારીઓ ટેન્શનમાં છે. સીધી સાદી ચા ટેબલ પર પડી હોય, એમાં બિસ્કીટને બદલે બીજું શું બોળીને ખવાય તો વેપારીઓનો ધંધો અને ગ્રાહકનો ટેસ્ટ વધે, એ કામ સંશોધકો કરી રહ્યા છે. ચા ગમે તેવી સ્વાદિષ્ટ બની હોય, પણ એમાં મકાઇનો ડોડો બોળી બોળીને પીવાતી નથી. સિદ્ધપુર-ઊંઝા બાજુના કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે, ચામાં ઇસબગુલ હલાવીને પી જવાથી સવારે પેટ ચોખ્ખું આવે છે, પણ આવા તારણો બરોબર નથી.

લોકો પેટો ચોખ્ખા લાવવા માટે ચાઓ નથી પીતા. એ માટે અન્ય સાધનો ઉપલબ્ધ છે... જેમ કે, પત્નીએ બનાવી આપેલો બ્રૅકફાસ્ટ ! કાફી છે, પેટના ધાંધણીયા ધૂણાવી નાંખવા માટે....! આ તો એક વાત થાય છે ! વળી ચામાં ઇસબગુલ નાંખવાથી ચાના મૂળભૂત સ્વાદનો પેલું હિંદીવાળા શું બોલે છે, હા.... 'જાયકો' રહેતો નથી... એટલે કે, સ્વાદ રહેતો નથી. એ રીતે ચા બહુ જીદ્દી સ્ત્રી છે કે, એમાં ઈસબગુલ નાંખવાથી ઈસબગુલના સ્વાદની હમણાં કહું એ થઇ જાય છે, પણ ચાના પોતાના ટેસ્ટને કોઇ અસર થતી નથી. એ એવી જ રહે છે. સ્ત્રીના સંપર્કમાં આવેલા હરએક પુરૂષની શું આ જ દાસ્તાન નથી ? (''આ જ છે... આ જ છે... ''ના ગગનભેદી પોકારો !) એ એવી ને એવી જ રહે ને આપણે છોલાઇ જઇએ ?

એ તો ઠીક, ચામાં અન્ય પણ કોઇ ખાદ્યપદાર્થ બોળાતો નથી... એમાં તો બા ખીજાય છે. જેમ કે, ચામાં પપૈયું કે જામફળ બોળીને ખવાતું નથી. થેપલાં, ભાખરી કે પુરી ચામાં બોળીને ચોક્કસ ખવાય, પણ સારેવડાં કે પાપડ બોળાતા નથી. અરે, પૂછી જુઓ પાણી-પુરી (પુરી-પકોડી)ની શોખિન ગુજરાતણોને....એમણે કદી પૂરીમાં ગરમાગરમ ચા નંખાવીને ચા-પુરીઓ ખાધી છે ? આમાં તો જે ખવાતું હોય એ જ ખવાય. ''ભૈયાજી, મેરી પકોડી મેં આદુ ઔર ગરમ મસાલા થોડા વધારે નાંખના...!'' પાણી-પુરીને બદલે ચા-પુરી ખવાતી હોત તો ગુજરાતણો આવું ય મંડી હોત ! સુઉં કિયો છો ?

હા. હજી પટેલો ચાની સાથે ઢેબરાં ને જૈનો ખાખરા ખાઈને આયખું પૂરૂં કરે છે (...ખાખરાનું!). રોજની પ્રૅક્ટિસનો સવાલ છે કે, કાંઇ પણ બોળ્યા વગર તો પટેલ-વાઇફો લોહીઓ ય નથી પીતી ને આ બાજુ, જૈનો ચામાં ખાખરા બોળે નહિ, ત્યાં સુધી બીજું કાંઇ બોળતા નથી. એ લોકોમાં બોળાબોળીનો બહુ શોખ ! પણ જે કાંઇ બોળવું હોય તે બધું 'જય જીનેન્દ્ર' બોલીને બોળવાનું ! બા'મણ ભ'ઇઓ (એટલે કે, બ્રાહ્મણો) ચામાં ઉઘાડેછોગ ખારી બિસ્કીટ બોળીને ખાતા જોવામાં આવ્યા છે, પણ એ લોકો ખારી બિસ્કીટને પિત્ઝા સમજતા હોવાથી આવું ખવાય છે. ખરેખર ખારી બિસ્કીટ મંગાવે ત્યારે એની ઉપર સોયા સોસ, ચીલી સોસ કે વિનેગર (ત્રણે સરખે ભાગે) ચોપડીને ખાય છે. વર્ષે અબજો રૂપિયાના અન્નકૂટો શામળીયાને ધરાવતા વૈષ્ણવો 'જે શી ક્રસ્ણ' બોલીને ભગવાનને ડાયાબીટીસ થવાનો ડર રાખ્યા વિના લાખો ટન મીઠાઇઓ ધરાવે છે, પણ ભારતના એકે ય મંદિરમાં મહાપ્રભુજીને ચાની સાથે ચાનકી (ઢેબરાં જેવું કંઇક) ધરાવેલી જોઇ ?

ચા અને વ્હિસ્કીમાં આટલું સામ્ય. બન્નેની સાથે શું લેવાય, એ સદીઓથી નક્કી જ છે. એમાં આજ સુધી ફેરફારો થયા નથી. ચાની સાથે બિસ્કીટ એમ વ્હિસ્કી, વોડકા કે બિયર સાથે બાઇટિંગ (મન્ચિંગ)માં બહુ બહુ તો પાપડ, ખારી સિંગ, ચણા, સૅલડ અને ચણાની દાળ લેવાતા હોય છે, પણ ગુજરાતીઓ દારૂ પીવા બેઠા હોવા છતાં વ્હિસ્કી સાથે ખમણ-ઢોકળાં નથી લેતા. આ તો એક વાત થાય છે. ગુજરાતના વાચકોને સંદેશો એટલો જ આપવાનો કે, ચાય કો ચાય હી રહેને દો, કોઇ જામ ન દો....!

અલબત્ત, મને કહેતા દુ:ખ થાય છે કે, ચામાં બિસ્કીટ બોળીને ખાતા ગુજરાતીઓને ઘૃણાની નજરથી શા માટે જોવામાં આવે છે, એમને 'મૅનરલૅસ' કેમ ગણવામાં આવે છે, કન્યાના આણાંમાં ચાની સાથે ખારી બિસ્કીટના કરંડીયા મન મૂકીને મૂકવામાં આવે છે, છતાં કડક સાસુ નવી વહુને સંભળાવ્યા વિના કેમ રહેતી નથી કે, 'તારા ઘરનાઓમાં એટલી ય અક્કલ નથી કે, ચામાં ખારી બોળીને હવે તો ગામડીયા ય નથી ખાતા..... કમસેકમ, તારી મમ્મીને તો ખબર હોવી જોઇએ ને કે, આવી બોળાબોળી બૅડ-મૅનર્સ કહેવાય ! ખારીના જ થેલાં મોકલવા'તા, તો ચા ને બદલે ચીઝ, બટર કે મૅયોનીઝના પૅકેટો મોકલવા જોઇએ ને ?... હંહ!'

યસ. જોનારાઓ આવી બોળાબોળીને બૅડ-મૅનર્સ ગણે છે. તમારા ઘરમાં તમે ગમે તે કરતા હો, પણ બહાર હૉટલ-રેસ્ટરાંઓમાં હખણા રહેવું જોઇએ ને ચામાં ખારી બિસ્કીટ જ નહિ, કાંઇ પણ બોળીને ખાવું ન જોઇએ. આનો સૌથી મોટો પ્રોબ્લેમ વિમાનમાં થાય છે. ઍર-હૉસ્ટેસ ચા-નાસ્તો લઈને આવે, ત્યારે બાજુવાળો ચામાં ખારી તો ત્યાં હોય નહિ, એટલે બ્રેડ-બટર ડૂબાડીને ખાય છે, એનાં જીંદગીથી કંટાળીને છુટાં પડેલાં ટીપાં આપણા શર્ટની ઉપર પડે છે અને ફરજના ભાનો ભૂલેલી ઍર-હૉસ્ટેસો ભીનો નૅપકીન લઈ આવીને આપણા શર્ટો ય સાફ કરતી નથી, જેથી બાજુવાળાને થોડી વારમાં બીજી વાર ચા મંગાવવાનું કહી શકાય ! મને તો કોઇ પણ ઍરલાઇન્સની કોઇ પણ ઍરહૉસ્ટેસ મારા શર્ટ પરનો ચા-કૉફીનો ડાઘો સાફ કરવા સ્માઈલ સાથે મારી તરફ અડધી વાંકી વળીને ડાઘો સાફ કરી આપે, એની કદર કરતો હોઉં છું. મેં તો આવા કારણોસર વિમાનમાં પહેરવા (અને કાઢવા) માટે ખાસ ૮-૧૦ શર્ટો જુદાં જ રાખ્યા છે. મોદીના સ્વચ્છતા-અભિયાનને મારો પૂરો ટેકો ગણવો. માનવીના ચરીત્ર અને શર્ટ ઉપર કદી ડાઘો હોવો ન જોઇએ. સારૂં શર્ટ અને સારા ચરીત્રવાળો ગોરધન કિસ્મતવાળી પત્નીઓને મળે છે.

મારા જામનગરમાં તો આ બોળાબોળીથી ય વાત ઘણી આગળ નીકળી ગઇ છે. ત્યાં ચાને કપમાંથી રકાબીમાં કાઢી ફૂંકો મારી મારીને પીવાય છે. પણ કદી કોઇ જામનગરી રકાબીની ચામાં બિસ્કીટ બોળતો નથી. એ એના સ્વભાવમાં જ નહિ. કપ-રકાબીના એ વ્યવસ્થિત બે ભાગ પાડે છે. કપ ખારી બિસ્કીટ બોળવા માટે અને રકાબીમાં કાઢેલી ચા ફૂંકો મારીને પીવા માટે. ચા અને ખારી, બેમાંથી જે વહેલું ખલાસ થઇ જાય એ મંગાવી લેવાનું.

ઘણા ઓછું ભણેલાઓ સવાલ પૂછે છે કે, બિસ્કીટને ચામાં બોળીને ખાવાથી બૅડ-મૅનર્સ ભલે ગણાતી હોય છતાં, અમેરિકાના નવા પ્રૅસિડૅન્ટ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ, અભિતાભ બચ્ચન, સચિન તેન્ડુલકર, કૅટરીના કૈફ તેમજ કાજોલ પણ આવા બિસ્કીટો બોળે છે, તો એમને તો કોઇ કશું કહેતું નથી.... આપણે કરીએ તો ગૂન્હો....? તારી ભલી થાય ચમના.... આ બધા પોતાની ચામાં પોતાની ખારી બિસ્કીટ બોળે છે... આપણી માફક બિસ્કીટ આપણું અને ચા બાજુવાળાની નહિ !

સિક્સર
-
માઉન્ટ આબુમાં ગયા સપ્તાહે માઇનસ બે ડીગ્રી ઠંડી હતી, ત્યારે આ લખનાર ત્યાં હતો....
-
શું વાત કરો છો ? તમને કાંઇ થયું નહિ ?
-
મને નહિ....મૂળ તો આ લેખ ઓગણીસ પાનાનો હતો...ઠંડીમાં ઠૂંઠવાઇને દોઢ પાનાનો થઈ ગયો !
-
તો તો આવી કાતિલ ઠંડી દર બુધવારે પડવી જોઇએ ! હવે તમે, 'સુઉં કિયો છો' ?

13/01/2017

ફિલ્મ  : 'હાય મેરા દિલ' ('૬૮)
નિર્માતા  : મનોહર ખન્ના
દિગ્દર્શક  : વેદ-મદન
સંગીત  : ઉષા ખન્ના
ગીતકારો  : આનંદ બક્ષી, એસ.એચ. બિહારી, પી.એલ. સંતોષી
રનિંગ ટાઈમ  : ૧૫-રીલ્સ
કલાકારો  : કિશોર કુમાર, કુમકુમ (ડબલ રોલ), આઈ.એસ. જોહર, મજનૂ, મદન પુરી, રાજ મેહરા, પ્રેમ ચોપરા, લક્ષ્મી છાયા, પરવિન પૉલ



ગીતો
૧. જાનેમન જાનેમન તુમ દિનરાત મેરે સાથ ઈ.... મન્ના ડે - ઉષા ખન્ના
૨. દુનિયા કહેતી મુઝ કો પાગલ... બસ કયામત ... કિશોર કુમાર
૩. મચલ ગયામચલ ગયાહાય મેરા દિલ, .... લતા મંગેશકર
૪. ઈજાઝત હો તો મૈં કુછ આપ સે ગુસ્તાખીયાં કર લૂં... કિશોર કુમાર
૫. જબ સે મૈં હો ગઈ યંગદિલ કરને લગા હૈ તંગ.... રફી-ઉષા ખન્ના
૬. અલખ નિરંજન બમબમ ભોલેનાથકાહે જીયા કી બાત.. મન્ના ડે

ઈન ફેક્ટ, '૬૮-ની સાલનો તબક્કો અત્યંત ફાલતુ ફિલ્મોના નિર્માણ માટે વગોવાયો હતો. એક બાજુ, શંકર-જયકિશન, નૌશાદ, મદન મોહન, રોશન, રવિ, કલ્યાણજી-આણંદજી, સલિલ ચૌધરી કે ખય્યામ જેવા દિગ્ગજો પડી ભાંગ્યા હતા - સિવાય કે દાદા બર્મને પોતાનું શહૂર મરતા સુધી ગુમાવ્યું નહોતું. તો બીજી બાજાુ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ અને રાહુલદેવ બર્મનનો સૂરજ દોમદોમ તપવા માંડયો હતો.

'
૬૯-માં રાજેશ ખન્નાની 'આરાધના' આવી એમાં ખન્ના, રાહુલદેવ અને કિશોર... ત્રણે ત્સુનામીની જેમ હિંદી ફિલ્મનગર ઉપર ફરી વળ્યા, એમાં સૌથી મોટો ભોગ પેલા સંગીતકારો ઉપરાંત મુહમ્મદ રફીનો લેવાયો. સંગીતકારો જ નહિ, હીરોલોગ પણ હવે રફીને બદલે કિશોર માંગવા માંડયા. આવા વાવાઝોડાંમાં ટકી ગઈ પેડર રોડના પ્રભુકુંજની બે બહેનો, લતા મંગેશકર અને આશા ભોંસલે. સુમન કલ્યાણપુરે ય ફેંકાવા બરોબર જ હતી. તમે જોઈ શકો છો નીચેની યાદીમાં કે, ફિલ્મોની કે સંગીતની ગુણવત્તા માપવા જઈએ તો આમાંની કઈ અને કેટલી ફિલ્મો આવે એમ છે?

'
હાય મેરા દિલ' મોટા ભાગે તો અશોક ટૉકીઝમાં પડયું હતું, છતાં હું શ્યોર નથી, પણ અશોકની પાછળ રૂપમમાં ધર્મેન્દ્ર-તનૂજાનું 'ઇજ્જત', બાજુની રીગલ ટૉકીઝમાં શમ્મી કપૂર-રાજશ્રીનું 'બ્રહ્મચારી', લક્ષ્મીમાં શશી કપૂર-બબિતાનું 'હસિના માન જાયેગી', સ્ટેશન સામેની અલંકાર ટોકીઝમાં સુનિલ દત્ત-નૂતન-સંજીવ કુમારનું 'ગૌરી', લાઇટ હાઉસમાં જોય મુકર્જી-મીરા જોગલેકરનું 'એક કલી મુસ્કાઇ', નૉવૅલ્ટીમાં દેવ આનંદ-વૈજ્યંતિમાલાનું 'દુનિયા', રૂપાલીમાં કિશોર કુમાર-તનૂજાનું 'દો દૂની ચાર', રીલિફમાં માલા સિન્હા-વિશ્વજીતનું 'દો કલીયાં', એલ.એન.માં વહિદા રહેમાન-ધર્મેન્દ્રનું 'બાઝી', પ્રકાશ ટોકીઝમાં શશી કપૂર-નંદાનું 'જુઆરી', કૃષ્ણમાં સુનિલ દત્તે પોતાના ભાઈ સોમ દત્તને હીરો બનાવવા ઉતારેલું 'મન કા મીત', જે વિનોદ ખન્ના અને લીના ચંદાવરકરની પહેલી ફિલ્મ હતી. આ સમયગાળો એવો હતો કે, દેવ આનંદની જેમ આશા પારેખ જ નહિ, ખુદ શંકર-જયકિશને ય પતી ગયેલા અને માટે જ એ લોકોની ફિલ્મ 'કહીં ઓર ચલ' અમદાવાદમાં ક્યારે આવી અને કયા સિનેમામાં આવી, એનીય કોઈને ખબર રહી નથી.

કૉમેડી સાચું પૂછો તો હિંદી ફિલ્મોમાં હતી જ નહિ. કિશોર કુમાર પાસે રીતસરનાં વાંદરાવેડાં કરાવીને દિગ્દર્શકો એમ માનતા કે, પોતે અદ્ભુત કોમેડી ફિલ્મ બનાવી છે. 'હાય મેરા દિલ'માં તો ઈન્દ્રસેન (આઈ.એસ.) જોહર અને મજનૂની પુરાણી જોડીને બફૂનરી કરવા ઉપાડી લાવ્યા છે. આજે કપિલ શર્મા જેવા અદ્ભુત શોમાં પણ લેવાદેવા વગરના પુરૂષોને સ્ત્રી-પાત્રો આપી જુગુપ્સા ઊભી કરાવે છે.

એને બદલે સાચી સ્ત્રીઓ જ લઈ આવો ને? ત્યારે આઈ.એસ. જોહરને ય દરેક ફિલ્મમાં સ્ત્રી-પાત્ર ભજવવાનું વળગણ હતું. હૉલીવૂડના કોમેડિયન બૉબ હોપની 'એ રોડ ટુ...' સીરિઝની કૉપી કરીને જોહર પણ પોતાની સાથે મજનૂ, મેહમુદ, રાજીન્દરનાથ કે કિશોર કુમારને લઈને જ ફિલ્મો બનાવતો. બસ, એમાં ખૂટતું તત્ત્વ એક જ હતું, કૉમેડી.

પ્રસ્તુત ફિલ્મ 'હાય મેરા દિલ' જેવું છીછરૂં નામ વાંચીને જ જોવાનું મન ન થાય. નહિ તો ભારતની એક માત્ર સ્ત્રી-સંગીતકાર જેણે આટલા દસકાઓ સુધી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું, પણ વચમાં ગણીગાંઠી ફિલ્મોને બાદ કરતા બહેને પણ જમાનાની ડીમાન્ડ પ્રમાણે વેઠ જ ઉતારી છે. મારા મતે, ઉષાનું સર્વોત્તમ સંગીત સાયરા બાનુ-જૉય મુકર્જીની ફિલ્મ 'આઓ પ્યાર કરે'માં હતું.

'
મેરી દાસ્તાં મુઝે હી, મેરા દિલ સુના કે રોયે...' 'તમન્નાઓં કો ખીલને દો', 'તુમ અકેલે તો કભી બાગ મેં જાયા ન કરો...' જેવા કર્ણપ્રિય ગીતો એણે બનાવ્યા હતા. અમદાવાદમાં મારી સાથેની મુલાકાતમાં ઉષા ખન્નાએ ગર્વભેર જણાવ્યું હતું કે, હિંદી ફિલ્મોમાં શંકર-જયકિશનથી ઉત્તમ બીજા કોઈ સંગીતકાર નથી. ખુદ એના સંગીતમાં ય એસ.જે.ની ભરપુર છાયા હતી. એ બન્ને જેટલી જ વૉયલીનનો ઉપયોગ ઉષાએ પોતાની ફિલ્મોમાં કર્યો હતો, પણ એવી ધૂનો ક્યાંથી લાવવી? યસ. મૂકેશને અનેક ગીતોમાં ઉષાએ ઉજળો કરી બતાવ્યો છે.

મોટે ભાગે તો આ ફિલ્મ 'હાય મેરા દિલ' ઉષાએ જ નિર્માણ કરી હતી. પ્રોડયુસર તરીકે એના પિતા મનોહર ખન્ના છે. એ જમાનામાં કોઈની પાસે ૫૦-૬૦ લાખ રૂપિયા આવ્યા હોય, એટલે સીધો ફિલ્મ બનાવવા મંડી પડે અને મોટા ભાગે તો કાંઈ ગૂમાવે ય નહિ. આપણા પ્રેક્ષકો કમ-સે-કમ પેલાનો ખર્ચો કાઢી આપતા.

ખર્ચો કાઢવાની બદદાનત ફિલ્મના વિલન રાજ મેહરાને ઉપડે છે. એના સહાયક મદન પુરીનો સાથ લઈને... હિંદી ફિલ્મોમાં બીજું તો શું લૂટવાનું હોય... કરોડોં કી જાયદાદ...! એ જાયદાદ લૂંટવા માટે મદન પુરી હીરોઇન કુમકુમને પરણવા માંગે છે, પણ કુમ્મી તો ઘનચક્કર કિશોરને દિલ દઈ બેઠી છે (એટલે તો ફિલ્મનું નામ, 'હાય મેરા દિલ' રાખ્યું છે!) સવાલ એ થાય કે, કિશોર જેવા પરફેક્ટ કૉમેડીયન પાસેથી કામ લેવાનું કોઈનું ગજું નહોતું? બધાએ એની પાસે વાંદરાવેડાં જ કરાવ્યા? નહિ તો બિમલ રૉયે ફિલ્મ 'દો દૂની ચાર'માં કે મહેમૂદે 'પડોસન'માં કેવું ઢાંસુ કામ લીધું છે?

કામ આપવામાં કુમકુમ પણ કમ નહોતી. એનો સેક્સી દેખાવ અને એને ફિટ થતું શરીર જોવા ખાસ સિનેમા જનારો વર્ગ હતો. એ બેમિસાલ ડાન્સર હતી અને કોઈ પણ પ્રકારના નૃત્યમાં તેના લચકદાર શરીરને કારણે માત્ર ફ્રન્ટ-બેન્ચર્સ જ નહિ, બાલ્કનીના પ્રેક્ષકો ય મૂંગા મૂંગા વાઇફની હાજરી સહન કરીને આંખોના છાના ખૂણે કુમકુમને જોયે રાખતા. લતાએ ગાવા છતાં તદ્દન નિમ્ન કક્ષાનું બનેલું ગીત 'મચલ ગયા હાય મેરા દિલ...' ઉપર કુમકુમે જે ડાન્સ કર્યો છે, તે માની ન શકાય એવો કઠિન અને ખૂબસુરત છે. આવા અઘરા નૃત્યમાં પણ તેણે એકે ય સ્ટેપ રીપિટ નથી કર્યો. કુમ્મીની આ જ માસ્ટરી હતી કે, વાહિયાત લાગતા ફૂટપાથીયા ગીતોને એના ડાન્સમાં 'ક્લાસિક' ટચ આપતી.

બદનસીબી ખરી કે, હેલન અને વૈજ્યંતિમાલાની ઉપસ્થિતિમાં કુમ્મીને એટલી કદરદાની ન મળી જેની એ હક્કદાર હતી. એ સમયના બે મશહૂર ડાન્સ-ડાયરેક્ટરો પી.એલ. રાજ અને બદ્રીપ્રસાદે કુમકુમ પાસે આજ સુધીની હિંદી ફિલ્મોમાં આવેલા કોઈ પણ ડાન્સની બરોબરી કરી શકે, એવા નૃત્યો કરાવ્યા છે.

ફિલ્મ તો ધારણા મુજબ ફાલતુ છે જ, પણ ઘરમાં દીકરીને ડાન્સનો શોખ હોય તો આ ફિલ્મના કુમકુમના ડાન્સ બતાવવા જેવા છે, જે કોઈ હેલન કે વૈજ્યંતિથી ઉતરતા નથી. મૂળ બનારસના મુસ્લિમ પરિવારની દીકરી ઝેબુન્નિસા હિંદી ફિલ્મોમાં આવતા વ્હેંત છવાઈ ગઈ. એ એની (કે પેલા બાલ્કનીવાળા પ્રેક્ષકોની) કમનસીબી કે જેટલી અને જ્યાં ચાલવી જોઈતી હતી, ત્યાં ન ચાલી. પણ કિશોર કુમારનો શૂટ બધી ફિલ્મોમાં ચાલ્યો.

આ કદીય ન સમજાય એવી પઝલ છે. કિશોર કઇ કમાણી ઉપર લગભગ બધી ફિલ્મોમાં કાળો શૂટ પહેરીને ફરતો હતો?... અને એ ય ઘરમાં પણ! કાં તો પછી ફૂલોવાળી મોટી ડીઝાઈનના બુશકોટ પહેરે. હીરોઇનને બાગમાં મળવા પણ એ શૂટ પહેરીને જાય. આ ફિલ્મના એના એક સોલો ગીત, 'બસ કયામત હો ગઇ...'માં કુમકુમ સાથે બગીચામાં એ હાથમાં તલવાર અને રાજશાહી પોષાક પહેરીને શેને માટે આવે છે, એ સમજવું કઠિન છે. એને લોકો પાગલ માનતા અથવા એ એવું મનાવવા દેતો. 'બાપ રે બાપ'ની એની હીરોઇન ચાંદ ઉસ્માની કિશોરની ગેરહાજરીમાં એલફેલ બોલતી હશે. 

કિશોરને ખબર પડી, પછી શું કર્યું, જાણો છો? એણે જાહેરમાં કહી દીધું કે, ચાંદ ઉસ્માનીના માથામાં તો ઢગલા ભરીને જૂઓ પડી છે...' 'પિયા પિયા પિયા મેરા જીયા પુકારે...' ગીતના ચિત્રાંકન વખતે ઘોડાગાડીમાં કિશોર પોતાની ટોપી ઉસ્માનીને પહેરાવી પાછી પણ લઈ લે છે. કહે છે કે, એ ટોપી પાછી લીધી, ત્યારે ખબર પડી કે, ટૉપીમાં હજારો જૂઓ પડી હતી.' બસ, ચાંદ ઉસ્માનીની કરિયર ત્યાં જ ખતમ.

કોઈ હીરો એની સાથે કામ કરવા એ પછી તૈયાર ન થયો. કિશોરની મૂછો ય હેરત પમાડે એવી હતી. દિલ્હીની પાર્લામેન્ટ-કટ એની મૂછો કાયમ ચીતરેલી રહેતી. દરેક ફિલ્મમાં મૂછો તો એ જ કટની હોય છતાં અસલી રાખવાને બદલે ચીતરેલી મૂછો કેમ રાખતો હશે? એટલે સુધી કે, એના સ્ટેજ શૉમાં પણ મૂછો તો ચીતરેલી જ હોય! એ જમાનાની ફિલ્મોમાં હીરો માટે કોરિયોગ્રાફરો નહોતા, એટલે હીરોને આવડે એવા હાથ-પગ હલાવીને ડાન્સ કરતા.

અશોક કુમાર ચાલતી વખતે બન્ને હાથની આંટી મારતા ચાલે, એમ કિશોર એ જ અદાથી ગાતા ગાતા દોડે. કિશોરને તમે કોઈ પણ એક ગીતમાં બાગમાં ગાતો જોયો હોય તો સમજી લો કે, બધી ફિલ્મોમાં જોયો છે. જાતે જ હાથ-પગ હલાવવાના હોવાથી બધા હીરો બેવકૂફ લાગતા, સિવાય કે શમ્મી કપૂર, જે ડાન્સ-ડાયરેક્ટર વગર જ પોતાની મરજી મુજબના, છતાં પરફેક્ટ સ્ટેપ્સ લેતો.

પ્રેમ ચોપરા હજી નવોનવો ફિલ્મોમાં આવ્યો હતો. મુંબઇના 'ટાઈમ્સ ઑફ ઈન્ડિયા'માં એ નોકરી ય કરતો અને ત્યાંથી ગાવલી મારીને શૂટિંગ પણ કરી આવતો. એ અહીં કિશોરનો જીગરી દોસ્ત બને છે. વિલન રાજ મેહરા 'જીસ દેશ મેં ગંગા બહેતી હૈ'માં પુલીસ-સુપ્રીન્ટેન્ડેન્ટ બને છે.

અવાજ મધુરો અને ચોખ્ખો હતો. ટાલ પૂરેપૂરી છતાં દેખાવડો પણ ખરો. એને ભાગ્યે જ મુખ્ય વિલનના રોલ મળતા. મદન પુરીનો તો એ જમાનો હતો કે, જે નિર્માતાઓને પ્રાણ પોસાતો નહતો, એે બધા મદન પુરીને બૂક કરે અને એમાં અગણિત ફિલ્મો આવી ગઇ. એક્ટર બેશક ખૂબ સારો.

કદરૂપો હોવાને કારણે ખલનાયક તરીકે ઘણો જામ્યો. લક્ષ્મી છાયા દેખાવડી તો ઘણી હતી, પણ હીરોઇનની સાઇડ-કીકના રોલમાં એ કાયમ માટે સાઇડમાં જ રહી. એ વધારે જાણિતી થઈ, 'મેરા ગાંવ, મેરા દેશ'ના 'માર દિયા જાય, કે છોડ દિયા જાય' ગીતથી. પણ એ પછી આ ગુજરાતી નાગરની છોકરીનું રહસ્યમય મૃત્યુ થયું અને લોકો ધારણા કરતા વહેલા ભૂલી ગયા.

મારી ધારણા ખોટી હોઈ શકે છે, પણ આ ફિલ્મના દિગ્દર્શકો વેદ અને મદન સંગીતકારો પણ હતા (આ ફિલ્મના નહિ!). જો કે, જે ઢબની આ ફિલ્મ બનાવી છે, એ જોતા એમની પાસેથી કોઈ ઊજળી ફિલ્મની અપેક્ષા રખાય એવું ય નથી.

મુહમ્મદ રફીને વેડફવા માટે જ આ ફિલ્મના એક ગીત માટે લાવવામાં આવ્યા હશે. બાકી મન્ના ડે ના બે ગીતો છતાં ઉષાના પ્રિય ગાયક મૂકેશની ગૈરહાજરી કઠે છે.