Search This Blog

Loading...

28/06/2016

ખાડીયા ૧૯૬૦નું

બરોબર ઇ.સ. ૧૯૬૦ની સાલ. ખાડીયા દેસાઇની પોળને નાકે રા.બ. રણછોડ ગર્લ્સ સ્કૂલ. પોળની બાજુમાં દ્વારકાદાસ પરમાનંદ ગુજરાતી શાળા અને પોળની બરોબર સામે મ્યુનિસિપાલિટી શાળા… છતાં આખી દેસાઇની પોળમાં કોઇને પણ ભણતર ચઢ્યું હોય, એના પુરાવા આજ સુધી નથી મળ્યા. તમે જોઇ શકો છો, આખી પોળે ભણતરને પોળની બહાર કાઢ્યું હતું.

હું એ મ્યુનિ. શાળામાં ત્રીજા ધોરણમાં ભણતો. અમારે ભદ્રિકાબેન નામના ટીચર હતા, જે બાળકોને ખૂબ પ્રેમ કરતા પણ ચંદુલાલ ત્રિવેદી નામના મોંઢે શીળીના ચાઠાવાળા બારેમાસ ગુસ્સાવાળા એક માસ્તર અંગત રીતે મને જરા ઉંચા લેવલનો પ્રેમ કરતા. કાળી ટોપી, સફેદ ઝભ્ભો અને ધોતીયું એમનો બારમાસી પહેરવેશ. આખા કલાસમાં પહેલી પાટલી પર, બરોબર એમના પગની નીચે મારે બેસવાનું. આ પાટલીઓ એટલે, લાકડાના છ-સાત ફૂટ લાંબા પાટીયાઓ. હું તો ત્યારે પણ કાંઇ હોંશિયાર-બોશિયાર ન હતો, પણ ચંદુલાલ માસ્તરના બન્ને પગના આંગળાઓની વચ્ચેની જગ્યાઓ ફૂગાઈ ગઈ હતી. એમાં મીઠી ચળ આવતી… (અમને નહિ… એમને!) માસ્તર એ આંગળાઓ ખણી આલવા મને બેસાડે. ચામડીના રોગોના ડૉક્ટરો (ડર્મેટોલોજીસ્ટ્સ)ની ભાષામાં એને  Cutaneuos Blastomycosis Interdigitalis કહેવાય. આ કોઈ વેસ્ટ ઇન્ડીઝના કાળીયા ક્રિકેટરનું નામ નથી, પગમાં થતા ફંગસનું દાક્તરી નામ છે.

મેં કબુલ તો કર્યું કે, ઇવન એ જમાનામાં ય, કલાસના બીજા છોકરાઓ જેટલી શાણપટ્ટી આપણામાં નહિ. એ લોકો ચંદુલાલ માસ્તરના હાથમાં ન આવે, પણ હું તો પગમાં ય આવી ગયો હતો. મારે એક હાથે એમનો અંગૂઠો ખેંચેલો રાખીને, સુથાર કરવત ઘસે, એમ મારી આંગળી એમના પગના આંગળાઓની ગપોલીઓમાં ઘસવાની. એમને ખૂબ મઝા પડતી… મોંઢું હસુહસુ થાય. ‘હજી ઘસ… હજી ઘસ…’ નામના એ ઝીણકા ઓર્ડરો આજે મને ૫૦-વર્ષ પછી ય યાદ છે. મને આદત પડી ગઈ હતી, એટલે રવિવારે રજાના દિવસે ઘરમાં વિના મૂલ્યે કોઈનો બી અંગૂઠો ઘસી આલતો.

પણ આ હાળું રોજનું થઈ ગયું એટલે ગમે તો નહિ ને ? અમારી સ્કુલની સામે આંબોળીયાની લારી લઈને ઊભો રહેતો ‘વાડીયો’ (વાડીલાલ) કાચની બરણીમાં કાચી કેરીના કટકા વેચતો, એની ઉપર મીઠું ભભરાવવાનું. તરત બચકું નહિ ભરી લેવાનું. ખાસ તો કોઈ જોતું હોય ત્યારે મીઠામાં બોળેલા કટકાને જીભ ઉપર અડાડવાનો… એમાં જોનારો આખા શરીરે મરડાઈ-તરડાઈ જાય. બહુ ગીન્નાય… એનાં મોડામાં પાણી આવે પણ કેરીનો કટકો આપણી જીભ ઉપર હોય એ એનાથી ન રહેવાય, ન સહેવાય. વનિતા-વિશ્રામ ગર્લ્સ સ્કૂલની બહાર બરફના ગોળાવાળો હીરાલાલ નામનો એક સિંધી ઊભો રહેતો, જેને ઇવન આજે ય લોકો ભૂલ્યા નહિ હોય. શાકવાળો ‘‘છન્નુ ભૈયો’’ આખી ખાડીયાની માતા અને બહેનોમાં લોકપ્રિય, કારણ કે ગમે તેટલું ઓછું શાક લો, કોથમીર-મરચા ને લીમડો એ મફતમાં આલતો. એક પૈસો લીધા વગર બાળકોની સેવા કરવામાં ગોટીની શેરીના ડૉ. દુધીયા સાહેબ આજે પણ આખી દુનીયામાં મશહૂર. ખાડીયા આખામાં નવલ નામનો એક ‘લાકડા-ચોર’ મશહૂર થઈ ગયેલો… એક પણ લાકડું ચોર્યા વગર! ગાંડો થઈ જવાને કારણે, એ જ્યાંથી નીકળે, ત્યાં છોકરાઓ બૂમ પાડે, ‘‘લાકડા-ચોર…’’ ક્યારેક નવલ ખીજાય ને ક્યારેક હાથ જોડીને ઇવન બાળકોને આજીજી કરે, ‘‘બે, નથી ચોર્યા… જાને !’’… (આ ‘બે’ શબ્દ માત્ર અને માત્ર ખાડીયામાં શોધાયેલો અને ગુજરાતભરમાં વપરાયેલો. એ શેના ઉપરથી ઉતરી આવેલો, તે કોઈ નથી જાણતું, પણ ખાડીયામાં એકબીજાને દાદુ, ગુરૂ, પાર્ટી, બોસ, લેંચુ, અને હીરોની માફક આમ ‘બે’ કહીને બોલાવાતો.) છોકરી સુંદર હોય તો એને માટે ‘કબાટ’ બરોબર હોય, પણ હેન્ડલ બરોબર ન હોય, તો કમાવવાનું શું ? આ તો એક વાત થાય છે… !

વાડીયાની લારીમાં બઘું મળે. ચૂરણ, ખાટાં/ખારા અને તીખા આંબોળીયા (જે આજે પણ મારો સૌથી મનપસંદ ટેસ્ટ છે.), કોઠું, હળદર ચોપડેલા ખારા આંબળા, આંબલી, કાતરા… રીસેસમાં આ બઘું ખાવામાં જલસા પડી જતા.

મતલબ, આમાંની મોટા ભાગની આઈટમો મીઠામાં ઝબોળેલી હતી અને રોજના ઘરાક હોવાને કારણે મારા આંગળા પણ મીઠામાં ઝબોળેલા રહેતા… ! ફિર ક્યા… ? એ જ આંગળા ચંદુલાલ માસ્તરના ચીરાં પડેલા ફૂગાઈ ગયેલા આંગળાઓ વચ્ચે ઘસું, એમાં તો બાજુમાં આવેલી આખી અમૃતલાલની પોળ સાંભળે એવી રાડો માસ્તરના ગળામાંથી નીકળે જ રાખે… નીકળે જ રાખે… ! મને મારી આ સિદ્ધિ અંગે કાંઈ ખબર નહિ, પણ દરેક રાડારાડ પછી માસ્તર મને બધાની વચ્ચે ફટકારતા, એ દરમ્યાન પણ દુઃખ સહન ન થવાને કારણે એમનું બન્ને પગ ઉલાળવાનું ચાલુ રહેતું. મફતમાં ખણાવવાનું મળતું હોય તો એમાં ય કાર્ય સંપન્ન કરાવ્યાનો પૂરો સંતોષ.

એ જમાનામાં હોશિયાર કે ડોબા છોકરાઓ જેવા કોઈ ભેદભાવો નહોતા. બધાને પાસ કરી દેવાતા, એટલે હું ચોથા ધોરણમાં આવ્યો. અમારા ખાડીયાની જેઠાભાઈની પોળમાં ઊન્નતિ બાલમંદિર નવું નવું શરૂ થતું હતું. અમે બાજુની ખત્રી પોળમાં રહીએ એટલે જરી નજીક પડે, એ હેતુથી મને ઊન્નતિમાં મૂકવામાં આવ્યો. બાલમંદિર નવું નવું હતું એટલે ત્રીજા ધોરણમાં તો સારી સંખ્યા હતી, પણ ધો. ૪-માં અમે ફક્ત ચાર જ બાળકો. રાજુલ, હેમાંગ, અન્નપૂર્ણા અને હું. (જીવતરમાં પહેલી વાર હું ચોથા નંબરે પાસ થયો હતો, એ આ પહેલી અને છેલ્લી વાર… !) પરિણામે, એક રૂમમાં એક બ્લેક-બોર્ડની વચ્ચે ચોકનો લીટો પાડીને માસ્તર બે ભાગ કરતા. ડાબી બાજુ ધો. ૩ અને જમણી બાજુ ધો. ૪. અમને ભણાવવા આવતા માસ્તર બાજુના કલાસવાળા ‘બેન’ સાથે રોજ ઘર-ઘર રમતા. ઉન્નતિની બરોબર સામે રહેતો તોફાની લાલીયો (દીપક) પોતાની અગાસીમાંથી છાનોમાનો આ બધો ખેલ જોયે રાખે. આ બધી પાયાની તાલીમને કારણે… કહે છે કે, લાલીયાના મેરેજ તો બહુ જલ્દી થઈ ગયેલા ને અમે લોકો હજી સ્કૂલમાં હતા, ત્યારે એના બાળકોને રમાડવા જતા. લાલીયાના લગ્ન અમારા બાલમંદિરની પેલી માસ્તરાણી સાથે નહોતા થયા… ! લાલીયો તો, કહે છે… કોક સારી જગ્યાએ પરણ્યો હતો. પાંચમા ધોરણમાં મને સારંગપુર દોલતખાનાની ‘કાલીદાસ દવે વિનય મંદિર’માં એટલા માટે મુકવામાં આવ્યો કે, એના માલિકો અમારી જ્ઞાતિના હતા… તે કાલ ઉઠીને છોકરો પાસ તો કરી આલે… ! અમારૂં ગણિત અરવિંદભાઈ લેતા. બાળકોએ ગણિત શીખવું જ જોઈએ, એવું એ બહુ માનતા. એમની આ માન્યતા સામે આખી કલાસમાં મારો એકલાનો વિરોધ. સિઘ્ધાંતોની આ લડાઈમાં વર્ષની આખરે રીઝલ્ટ્સ આવે ત્યારે સત્યનો એટલે કે સ્કૂલનો વિજય થતો. મને તો સાલાઓ અક્ષરના માકર્સ પણ ન આપતા. ત્યાં ૩-૪ શુકલ સાહેબો હતા. બધા એકબીજાના ભાઈઓ અને ફિલ્મના હીરો જેવી પર્સનાલિટી હોવાને કારણે અમને બધાને બહુ ગમતા. પણ ઘરથી દૂર પડતી એ સ્કૂલને ત્યજીને ફરી એકવાર હું દેસાઈની પોળમાં આવેલી સાધના હાઈસ્કૂલના ધો. ૬માં જોડાયો.

આ જરા જોઈ લેજો. મહાપુરૂષો જીવનકથા લખતા હોય, ત્યારે આ ‘‘જોડાયો’’ શબ્દ બહુ વપરાવાનો. ‘‘… ૪૨-ની ‘ભારત છોડો’ ચળવળમાં હું જોડાયો, એ પછી મીઠાના સત્યાગ્રહમાં જોડાયો. ’૬૦-ના દાયકામાં પં.નેહરૂની કોંગ્રેસમાં જોડાયો, પણ નૈતિકતા ખાતર મેં કોંગ્રેસ છોડી જનસંઘમાં જોડાયો…’’ હજી એ જીવતા હોય ત્યાં સુધીમાં તો તેઓશ્રી ભાજપ અને કોંગ્રેસથી માંડીને નદીકાંઠા ધોબીઘાટ મંડળમાં પણ જોડાયા હોવાના ફોટા એમના ઘરની ભીંતો પર લટકતા હોય.

દેસાઈની પોળને ભણતર નહોતું ચઢ્યું, એ વાતને સમર્થન આપે એવું એક જ વર્ષમાં બની ગયું. જે સારંગપુર હું છોડીને આવ્યો હતો, ત્યાં જ તળીયાની પોળમાં સાધના હાઈસ્કૂલ ખસેડાઈ. ભૂગોળ બદલાવાથી ભણતર બદલાશે, એ માન્યતા ખોટી પડી. ડોબા તરીકેની મારી છાપ ભૂંસાઈ નહિ. આ સ્કૂલના માસ્ટરો પશાકાકા, કેશુભાઈ, અંબુભાઈ, સૂર્યકાંતભાઈ, રાજાસુબા, નીમુબેન ગ્લોરીયાબેન, સુધાબેન, મહેન્દ્રભાઈ, પ્રહલાદભાઈ, ભગુભાઈ અને પ્રિન્સિપાલ રતિભાઈ… આ સહુએ ભેગા મળીને સમગ્ર દેશને ઉત્તમ વિદ્યાર્થીઓ ભેટ આપવા ઘણી મેહનતો કરી.

અમારી ’૬૮-ની એસ.એસ.સી. બેચના પરિણામો આવ્યા ત્યારે નાપાસ તો કોઈ નહોતું થયું… પણ દેશ તો ઠીક, પોતપોતાની પોળનું ય નામ રોશન થાય એવું તો આજ સુધી કોઈ ન ભણ્યું… છોકરીઓમાં મૈનાક, પન્ના, હર્મ્યા, મીના, જાગૃતિ, સ્મિતા, મૃદુલા, મીરાં, મિત્રા, રીતા અને ભૈરવી તો છોકરાઓમાં જતીન, દીપક, રાજેશ, મહેશ, સુનિલ, મૂકેશ, રજનીકાંત, પ્રવીણ-ખમણ, તુષાર, કિરીટ, રમેશ, નિલેષ, દિલીપ… બધા આગળ જતાં મોટું નામ અને ખૂબ પૈસા કમાયા…

કહે છે કે, એમાંના એક વિદ્યાર્થીએ તો આગળ જઈને જોક્સવેડાં જેવા હાસ્યલેખો લખી લખીને ગુજરાતીના ટીચરજીઓનું નામ બોળ્યું… ન પૈસા કમાઈ શક્યો… ન નામ!

સિક્સર
હમણાં એક લેખકની બાજુમાં સોફા પર બેસતા બેસતા મારાથી ‘‘હે ભગવાન…’’ બોલી જવાયું. લેખકે મારી સામે જોયું. મેં કીઘું, ‘‘આવું સાલું ઘણાં સમયથી થાય છે… હું જ્યારે જ્યારે ‘‘હે ભગવાન…’’ બોલું છું, તો મારા શરીરમાં ક્યાંકથી ‘‘હાં, બોલ…’’ એવો ઘ્વનિ આવે જ છે, બોલો !’’

26/06/2016

ઍનકાઉન્ટર : 26-06-2016

* બસમાં બેઠેલા બાળકે મને પૂછી જ લીધું, 'તમે બસમાં સુઇ કેમ જાઓ છો ?' મારે શું જવાબ આપવો ?
- એ તો બસ તમે ચલાવતા હો, તો જવાબ આપવાનો હોય !
(અફરોઝબેન મીરાણી, મહુવા)

* ડિમ્પલ કાપડીયાના ગળે હવે કરચલીઓ બહુ દેખાય છે...!
- તે તમારે ક્યાં એની ઉપર ઈસ્ત્રી ફેરવવા જવાનું છે !
(મધુરી ડી. પટેલ, વડોદરા) 

* શું દેશને વ્યવસ્થિત ચલાવી શકે, એવી સરકાર મળશે કે નહિ ?
- એ તો દેશને રીક્ષા સમજીને ચલાવવાનો છે કે ઘરડાનું ઘર સમજીને, એની ઉપર આધાર છે.
(ધરતી પટેલ, અંકલેશ્વર) 

* મોદી એમની સરકારમાં તમને જોડાવવા બોલાવે તો કયું ખાતું માંગો અને કેમ ?
- એમણે 'અચ્છે દિન 'આયેંગે' કીધું છે.. 'જાયેંગે' નહિ !
(જુઝેર અબ્બાસ પેઢીવાલા, મુંબઈ) અને (મિતુલ પ્રજાપતિ, અરોડા-ઈડર) 

* અમારૂં સરનામું અને ફોન નંબર તો લો છો... કોક દિવસ ફોન તો કરો !
- હું તો સારો માણસ છું.
(રોહિત દરજી, હિંમતનગર) 

* દેશ માટે ફાવે તેમ બોલનારાઓને પબ્લિકે શું સજા કરવી જોઈએ ?
- સજા આવું ચલાવી લેનારાઓને કરવાની હોય !
(મધુકર મેહતા વિસનગર) 

* તમે જ્યોતિષમાં માનો છો ?
- મને એમને એમે ય હસવું આવે છે..!
(ધવલ સોની, ગોધરા) 

* તમે ટ્રાફિક-પૉલીસથી બચવા શું કરો છો ?
- ધ્યાન ટ્રાફિકમાં રાખું છું, પોલીસમાં નહિ !
(સાગર ભટ્ટ, ભાવનગર) 
* આજકાલ ફિલ્મો સારી કેમ બનતી નથી ?
- ફિલ્મો જ...?
(શશીકાંત દેસલે, સુરત) 

* માણસ અને વાહનોની જેમ સરકાર પ્રાણીઓનું રજીસ્ટ્રેશન ફરજીયાત કેમ બનાવતી નથી ?
- પ્રાણીઓ દસની નોટ સરકાવી ન શકે ને !
(મુહમ્મદ હનિફ મહુડાવાલા, ડભોઇ) 

* આપણે બહારથી ભય રાખવાની જરૂર નથી. આપણી ભારતીયતા તોડવા આપણા જ કેટલાક લોકો કાફી છે...
- બોલો, જયહિંદ.
(વાહિદ સૈયદ, ધંધૂકા) 

* જેઍનયુના દેશવિરોધી સૂત્રો અને વિપક્ષોનો સાથ. આપનો શું અભિપ્રાય છે ?
- આપણા દેશપ્રેમીઓ કાફી છે, આવા હલકટોના છેદ ઊડાવવા !
(દિશા શાહ, મુંબઈ) 

* તમે કોઇની સાથે બેવફાઇ કરી છે, જેમાં તમારૂં દિલ દુભાયું હોય ?
- મારે બેવફાઈ કરવી પડે, એટલું મહત્ત્વ કોઇને આપતો નથી.
(શૈલેષ આહિર, બામણાસા-ગીર) 

* તમે ગુજરાતમાંથી પૂછાયેલા સવાલોના જવાબો પહેલા આપો છો. મુંબઇના પ્રશ્નો ભાગ્યે જ આવે છે !
- મુંબઇવાળાઓને પ્રશ્નો ઊભા કરવાની ટેવ જ નથી.
(જીજ્ઞા ગેવરીયા, મુંબઈ) 

* હું તમને શું સવાલ પૂછું, એ જ ખબર પડતી નથી !
- ....પડે ત્યારે પૂછજો !
(વૃંદા વાઘેલા, વડોદરા) 

* શું મોદી કામ કરી રહ્યા છે ?
- આ સવાલ તમે ભાજપને પૂછી રહ્યા છો કે કૉંગ્રેસને, એના ઉપર જવાબનો આધાર છે.
(મોબિન બ્લોચ, જામનગર) 

* છોકરીઓના ૩૬-ગુણ કયા હોઇ શકે ?
- એ લોકો કામ પૂરતું બોલે, એમાં ૩૫-ગુણ તો આવી ગયા... પછી બાકીનો એક શોધવાની જરૂર નથી.
(ઉદિત જગતાપ, વડોદરા) 

* ફિલ્મ 'આદમી ઔર ઈન્સાન' મુજબ, બંને વચ્ચે ફરક શું ?
- મને લાગે છે, ઈન્સાનમાં અડધો અક્ષર વધારે છે.
(બાલેન્દુ વૈદ્ય, વડોદરા) 

* ડિમ્પલની જન્મ તારીખ જણાવશો ?
- હું એ વખતે હાજર નહોતો.
(હિતેશ પરમાર, મુંબઈ) 

* લેખક બનતા પહેલા, 'ઘર કેવી રીતે ચાલશે ?' એનો વિચાર તમને નહોતો આવ્યો ?
- વિચારી-વિચારીને લખે, એ બીજા !
(ધીરેન જોગીદાસ, ભરૂચ) 

* તમને નથી લાગતું હિંદુ, મુસ્લિમ કે સીખ્ખ- એમ જુદા જુદા ધર્મોને બદલે એક માત્ર 'ભારતીય' ધર્મ હોવો જોઈએ ?
- ના. ધર્મો તો બધા પવિત્ર છે... એમાંનો કયો ધર્મ ભારતીયતા શીખવે છે, એની ઉપર બધો આધાર છે.
(નાગરાજ ગીડા, સુરત) 

* લગ્ન કરવા સારા કે પ્રેમ ?
- પ્રેમ એકની સામે એક ફ્રી મળી શકે..
(સંકેત વ્યાસ, રાલીસણા-વિસનગર) 

* યુવાનોમાં મહાત્મા ગાંધીને બદનામ કરવાનો ટ્રૅન્ડ શરૂ થયો છે... આવા લોકો કેવા કહેવાય ?
- બાપુનું નામ એટલું નબળું નથી કે કોઇ પણ આલીયા-માલીયા બગાડી જાય !
(રવિ રસિકભાઈ શાહ, અમદાવાદ) 

* ફિલ્મ 'ઍરલિફ્ટ' માટે અક્ષય કુમારને નૅશનલ ઍવોર્ડ મળવો જોઈએ કે નહિ ?
- જે લોકોને આવા ઍવૉડર્સ મળી ચૂકયા છે.. એમાંના ઘણાનું સ્તર જોતા, અક્ષય આવા ઍવૉર્ડ કરતા ઘણો આગળ નીકળી ચૂક્યો છે.
(મયૂર વાળંદ, ભૂજ-માધાપર હાઈવે) 

* સાંભળ્યું છે, તમે ડિમ્પલના ફૅન છો...? બાય ધ વે, હું પણ ડિમ્પલ છું.
- તમારા ફોઇનો ટેસ્ટ ઊંચો કહેવાય !
(ડિમ્પલ વ્યાસ, સુરત) 

* હમણાં જ 'વૂમન્સ-ડે' ગયો. સ્ત્રીઓ માટે આપ શું માનો છો?
- બસ... પ્રભુ એક દિવસ તો 'મેન્સ-ડે' આપશે..!
(દેવાંગી દેત્રોજા, જામનગર) 

* શું આપણા દેશમાં 'રામરાજ્ય' આવશે?
- અત્યારે તો રામ(દેવ) રાજ્ય ચાલે છે... કહે છે કે, હવે તો આયુર્વેદિક પાણી-પુરીઓ ય આવી રહી છે.
(મુગ્ધા ઉલ્લાસ વોરા, જૂનાગઢ) 

* વિશ્વમાં ક્રૂડ ઑઈલના ભાવો અડધા થઈ ગયા, છતાં આપણે ત્યાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવોમાં મામૂલી ઘટાડો...?
- પણ એટલે કાંઈ આપણી બહેનો માથામાં તેલને બદલે પેટ્રોલ-ડીઝલ તો ના છાંટે ને?
(વાહિદ સૈયદ, ધંધૂકા) 

* કેજરીવાલ જેવાઓને મીડિયા આટલું મહત્વ કેમ આપે છે?
- ન્યૂઝમાં ચમકતા રહેવા માટે બેવકૂફીભર્યા નિવેદનો આપતા રહો... બેવકૂફ મીડિયા તૈયાર જ છે.
(કૈલાશ હરિનારાયણ ભટ્ટ, અમદાવાદ) 

* ઘણા નેતાઓ હિંદીને બદલે ઈંગ્લિશમાં કેમ ભાષણો આપે છે?
- ઈંગ્લિશમાં બીજું શું આપે?
(સંજય ઓડ, વાલેવડાઃદસાડા)

24/06/2016

'ઝીદ્દી' ('૬૪)

ફિલ્મ :'ઝીદ્દી' ('૬૪)
નિર્માતા-દિગ્દર્શક : પ્રમોદ ચક્રવર્તી
સંગીત : સચિનદેવ બર્મન
ગીતો : હસરત જયપુરી
રનિંગ ટાઇમ : ૧૬-રીલ્સ
થીયેટર : મૉડેલ ટૉકીઝ (અમદાવાદ)
કલાકારો : જૉય મુકર્જીઆશા પારેખમેહમુદશોભા ખોટેધૂમલઉલ્હાસરાજ મેહરામદન પુરીનાઝીમામોહન ચોટીસુલોચનાબેલા બૉઝલતા સિન્હામહેન્દ્રઅસિત સેનમુમતાઝ-બેગમમોહિની અને મજનૂ (હાથી)

ગીતો
૧ તેરી સૂરત સેનહિ મિલતીકિસી કી સૂરત મુહમ્મદ રફી
૨ જાનુ ક્યા મેરા દિલ અબ કહાં ખો ગયા... મુહમ્મદ રફી
૩ પ્યાર કી મંઝિલ મસ્ત સફરતુમ હો હંસિ.... મુહમ્મદ રફી
૪ ચંપાકલી દેખો ઝૂકી ગઇ રેજાદુ કિયા આશા ભોંસલે-રફી
૫ રાત કા સમાઝૂમે ચંદ્રમાતન મોરા નાચે રે... લતા મંગેશકર
૬ યે મેરી ઝીંદગીએક પાગલ હવાઆજ ઇધર લતા મંગેશકર
૭ મૈં તેરે પ્યાર મેં ક્યા ક્યા ન બના દિલબર... ગીતા દત્ત-મન્ના ડે
૮ પ્યાર કી આગ મેં તનબદન જલ ગયાજાને ક્યું સતાતી....મન્ના ડે

ફિલ્મ બિલકુલ બકવાસ હતી.

ઉફ...આટલું વાંચીને ફિલ્મ જોવાનો કે આ લેખ વાંચવાનું માંડી ન વાળશો. અનેક બકવાસ હિંદી-ફિલ્મોએ આપણને અનેક રીતે બહુ ખુશ કર્યા છે. મેં તો 'કન્વેન્શનલીઆ ફિલ્મ 'ઝીદ્દી'ને હૉપલૅસ કીધી છે અને હૉપલૅસ હતી ય ખરીપણ બીજી ૪-૫ સિધ્ધિઓ આ ફિલ્મની એવી હતી કેડીવીડી-મંગાવીને ફરીથી જોવી પડેતો ય પૈસા વસૂલ છે...ચાલોજોઇ લઇએએવી તે કઇ કઇ સિદ્ધિઓ હતી !

(૧) સચિનદેવ બર્મનદાદાના પગમાં આળોટીને પ્રણામ કરવા પડેએવા એક એકથી વધુ મીઠા લાગેએવા ગીતોએ આ ફિલ્મને આજ સુધી જીવંત રાખી છે. તત્સમયના લગભગ બધા ગાયકો પાસેથી દાદાએ મધુરીયું કામ લીધું છે. મુહમ્મદ રફીના ત્રણ અને લતા મંગેશકરના બે સોલોની એકએક લાઈન આપણે આજ સુધી ક્યાં ભૂલ્યા છીએ ! એમાં યરફીની હરકત ઊડીને કાને વળગે એવી છે. 'બોલો બોલો...ગાઇ લીધા પછી 'રફી હી બ્બોલોશબ્દો ગાઈને જે હરકત કરે છેએ માટે જ્યારે આ ગીત સાંભળીએ ત્યારે રાહ જોવી પડે કેક્યારે ફરીથી રફી આ 'હી બ્બોલોગાય ! એ જ ઢબેલતા મંગેશકરના બન્ને સોલોમાં બર્મન દાદાએ રૅકૉર્ડિંગ પહેલા લતાને શું પીવડાવી દીધું હશે કેબન્ને ગીતો સાંભળતી વખતે નશો આપણને ચઢે ! એ વાત તો આ કૉલમમાં પચ્ચાસ વખત લખી ચૂક્યા છીએ કેદાદા બર્મનની એક ખૂબી એક શંકર-જયકિશન સિવાય ભાગ્યે જ કોઇ સંગીતકારમાં નિરંતર જોવા મળતી હતી કેગીતના બધા અંતરાના ઇન્ટરલ્યૂડ મ્યુઝિકલ પીસ એકબીજાથી અલગ અલગ હોય. આ વાતને સિધ્ધિમાં ફેરવીને વાંચવાનું કારણ એ કેખુદ ઓપી નૈયરે કહ્યું હતું કે, 'હું કાંઇ પાગલ નથી કે ગીતના બે અંતરા વચ્ચે જુદી જુદી ધૂનો બનાવીને બે નવા ગીતોની ધૂન વેડફી નાંખુ !'

(૨) વળી આપણે એ ય ભૂલવાનું નથી કેદાદા બર્મને એ જમાનાથી એમના ગીતોમાં વૅસ્ટર્ન વાદ્યોનો ભારતીય સંગીતમાં અનુવાદ કરીને આપણને ડોલાવ્યા છે. એ.આર.રહેમાન જે હવે કરે છેએ ખૂબીઓ તો દાદાએ '૫૦-ના દાયકાથી બતાવવા માંડી હતી. એટલો તો વિચાર કરો કેકહેવાય કૉમેડી ગીતોછતાં મન્ના ડે ના આ ફિલ્મના બન્ને ગીતોમાં શાસ્ત્રોક્તતાનો પૂરો ઉપયોગ થયો છે. મેહમુદને મુહમ્મદ રફી કરતા મન્ના ડે વધુ માફક આવતા હતાપણ દાદાએ એ વાત હસવા હસાવવામાં કાઢી નહોતી નાંખી. મન્ના દા એ પણ પૂરી શાસ્ત્રોક્ત ઢબે બન્ને ગીતો ગાયા છે. ગીતા દત્તને પણ મન્ના દા સાથે એક યુગલ ગીતમાં સ્થાન મળ્યું છેએનું એક વધારાનું કારણ એ પણ હોય કેફિલ્મના નિર્માતા-નિર્દેશક ચક્કી દા (પ્રમોદ ચક્રવર્તી) ગીતા દત્તના બનેવીલાલ થાય ! આ પછીની એમની ફિલ્મ 'લવ ઇન ટોક્યો'માં પણ ગીતા-મન્નાનું યુગલ ગીત હતું જ ! સચિનદેવ બર્મને આસિસ્ટન્ટ તરીકે સુપુત્ર રાહુલદેવ બર્મનને લીધા છેજેનો તોફાની ગીતોના વાદ્યસંગીતમાં સીધો સ્પર્શ જોવા મળે છે.

(૩) મેહમુદ-શોભા ખોટે-ધૂમલની ત્રિપુટીએ કેટકેટલી ધૂમ અનેક ફિલ્મોમાં મચાવી છે. મને તો સ્થૂળ કૉમેડી પણ એટલી જ ગમેજેટલી સૂક્ષ્મ ! હસવું હોય તો આવા બધા ભાગ ન પાડવાના હોય કેઆ તો બફૂનરી છે. હું આ ફિલ્મ 'ઝીદ્દીજોતા જોતા મન મૂકીને હસ્યો છું. આ ત્રિપુટીના નામો ય લગભગ બધી ફિલ્મોમાં નક્કી જ હોય...મેહમુદનું મહેશશોભાનું 'શીલાઅને શીલાના પિતામાં ધૂમલ. હિંદી ફિલ્મોમાં એક ધૂમલ અને બીજા પોપટલાલ (રાજેન્દ્રનાથ) બન્ને એવા સ્થૂળ કૉમેડિયનો હતા કેહું એમને જોઉંત્યાં જ હસવાનું શરૂ થઇ જાય. ધૂમલ મહારાષ્ટ્રીયન હતો અને પોપટલાલની જેમ અંગત જીવનમાં વધારે પડતો સીરિયસ માણસ હતો. ધૂમલની દીકરીના કહેવા મુજબએ બહુ શિસ્તબધ્ધ પિતા હતા અને દીકરીઓને ઘરની બહાર આવવા-જવામાં લશ્કરી શિસ્તના આગ્રહી હતા.

આ ફિલ્મની '૬૪ની સાલ એટલે મેહમુદ તો હિંદી ફિલ્મોમાં હીરો તરીકે ય આવતો હતો અને આ 'ઝીદ્દીજેવી અનેક ફિલ્મોમાં ભલે એ હીરો ન હોયએનું મહત્ત્વ હીરોથી એક દોરો ય કમ નહોતું. ફિલ્મ 'દિલ તેરા દીવાના'માં એની કૉમેડીની સફળતા પછી એ સાતમા આસમાને ચઢી ગયો હતો અને જીદ કરતો કેએ જે ફિલ્મમાં હોયએના હીરો કરતા એને એક રૂપિયો વધારે મળવો જોઇએ. એની સારી સાથે એક બિગડેલ ક્વૉલિટી પણ આવી ગઇ હતી કેએ અત્યંત તોછડો બની ગયો હતો. સ્ત્રીઓનો શોખિન તો એ જમાનો હોય કે આજનોહરકોઇ ફિલ્મવાળો હોય જપણ મેહમુદ તો ફિલ્મમાં એના નૃત્ય-ગીતમાં પાછળ ડાન્સ કરતી કોરસની છોકરીઓને ય સૅક્સ માટે સીધું જ પૂછી લેતો (અને મોટા ભાગની તૈયાર પણ હતી !) અલબત્તજે પરિવાર અને ખાસ તો ભાઇ-બહેનો માટે એ જીવનભર પૈસેટકે ખૂબ ઘસાયોએ બધાએ પાછલી જિંદગીમાં એને ભારે ખાંગો કરી નાંખ્યો હતો !

(૪) ગુરૂદત્તના કાયમી કૅમેરામૅન વી.કે. મૂર્તિની રંગીન ફોટોગ્રાફી '૬૪-ની સાલમાં તો હરકોઇને પાગલ-પાગલ કરી દે એવી મનોરમ્ય હતી. ખાસ કરીનેબાહરી દ્રષ્યો (આઉટડૉર)માં તો આંખો ઠરે એવા રંગોથી છમછમાછમ દ્રષ્યો ઝડપવામાં આવ્યા છે. કૅમેરાના જાણકારો આજે ય માને છે કેહિંદી ફિલ્મોમાં વી.કે. મૂર્તિથી વધુ કાબેલ બીજો કોઈ સિનેમેટોગ્રાફર નહતો.

(૫) જૉય મુકર્જી પાછળ હું પહેલેથી પાગલ. એ મારો ખૂબ માનીતો હીરો હતો. અઢળક વાચકોને મારી આ વાત નહિ ગમેપણ હું મારી વાત કરી રહ્યો છું...એમને કોણ ગમે છેએની નહિ ! ઑલમોસ્ટ પરફૅક્ટ ફિગર સાથે જૉયના હાઇટ-બૉડીએની બિફિકરી હૅરસ્ટાઇલઅમિતાભ બચ્ચન જેવો મર્દાના અવાજ અને ખૂબસુરત ચેહરો મને ખૂબ ગમતો માલસામાન હતો. યસ. ઍક્ટિંગમાં એને માટે ગૌરવ લેવાય એવો અભિનેતા નહતો. અશોક કુમારનો સગો ભાણો હોવાને નાતે એના ચેહરામાં અનેકવાર દાદામોનીની છાંટ દેખાય-ખાસ કરીને ત્રિકોણ હડપચી અને અણીયારી દાઢીમાં ! જૉય મુકર્જીને મળવાની મને બહુ ખેવના હતી.... કમનસીબેએકવાર ફોન પર જ એની સાથે વાત થઇ શકી હતી. એનો સૌથી નાનો ભાઈ શુબિર મુકર્જી અમદાવાદ આવ્યો ત્યારે મારી સાથે જૉયની વાત કરાવી હતી. શુબિરની પત્નીએ મારી પત્નીને 'ઘરની વાતકીધા મુજબઆખા મુકર્જી-પરિવારમાં 'જૉય ભાઈસા'બ જેવો ઉત્તમ સ્વભાવ અન્ય કોઇનો નહતો. એ નસીબવાન પણ ખરો કેએ જમાનામાં 'આખીરંગીન હિંદી ફિલ્મ ભાગ્યે જ ઉતરતી.

(આખીનો મતલબહોમી વાડીયા જેવા સ્ટંટ ફિલ્મોના નિર્માતાઓ ક્યારેક આખી બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઇટ ફિલ્મના ટોટલ બે રીલ્સ રંગીત બનાવતા. એ પત્યા પછી ફરીથી ફિલ્મ કાળી-ધોળી થઇ જાય. ફિલ્મ 'મુગલ-એ-આઝમ'માં પણ મધુબાલાના નૃત્યગીત 'પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા....કે.આસીફે રંગીન બનાવ્યું હતું.) રંગીન ફિલ્મમાં ચમકવાનું સદ્ભાગ્ય હરકોઇના નસીબમાં નહોતું. ખુદ રાજ કપૂરને ફિલ્મ 'સંગમસુધી અને દેવ આનંદને ફિલ્મ 'ગાઇડસુધી રાહ જોવી પડી હતી.) દિલીપકુમાર વધુ નસીબદાર કે મેહબૂબ ખાને ૧૯૫૨-માં ફિલ્મ 'આનરંગીન તો બનાવીપણ ફિલ્મને પ્રોસેસ કરાવવા લંડન મોકલી હતી. જૉય વધારે નસીબદાર કે સાધનાના પતિ આર.કે. નૈયરે જૉયની સાથે સાયરા બાનુને લઇને બનાવેલી ફિલ્મ 'આઓ પ્યાર કરે'ના બે રીલ્સ રંગીન બનાવ્યા હતા. જૉયનો પ્રવેશ જ કલર ફિલ્મ 'હમ હિંદુસ્તાની'થી થયો હતો.)

ફિલ્મ 'ઝીદ્દીનૉનસૅન્સ હતીએના મુખ્ય કારણમાં એની બેવકૂફીભરી વાર્તા ય ખરી. અશોક (જૉય) પૈસાદાર માતા-પિતા (ઉલ્હાસ અને મુમતાઝ બેગમ)નો પુત્ર નોકરીની તલાશમાં અચાનક આશા (આશા પારેખ)નો ફોટો જોઈને જ મોહિત થઇ જાય છે અને ગમે તેમ કરીને (મેહમુદ-શોભા ખોટેની મદદથી) આશાના ટી-ઍસ્ટેટના માલિક રાય સાહેબ (રાજ મેહરા અને સુલોચના લટકાર)ને ત્યાં મૅનેજરની નોકરી લે છે. પણ આશા અત્યંત ગુસ્સાવાળી અને ઝીદ્દી કિસ્મની મૉડર્ન છોકરી હોય છેજે લપટાતી ન હોવાથી અશોક આશાની નાની બહેન સીમા (નાઝિમા)ને પ્રેમજાળમાં ફસાવવાનું નાટક કરે છેએ જોઇને આશા જૉયના પ્રેમમાં પડી જાય છે. આ તો બન્નેના લગ્ન માટે એકે ય મમ્મી-પાપાને વાંધો હોતો નથીપણ ફિલ્મના અંત ભાગમાં ખબર પડે છે કેરાય સાહેબના જૂના દોસ્ત મદન પૂરી પોતાની તવાયફ પત્નીનું ખૂન કરીને ભાગ્યો હોય છે અને આશા એની પુત્રી હોવા છતાં રાય સાહેબ એને પોતાની દીકરીની જેમ ઉછેરે છે. તવાયફ અને ખૂનીની પુત્રી હોવાને કારણે જસ્ટિસ ઉલ્હાસ પોતાના દીકરા અશોકને આશા સાથે પરણાવવાની ના પાડી દે છે. થોડી નાટકબાજીને અંતે ફિલ્મનો સુખદ અંત આવે છે.

ફિલ્મમાં કેટલીક ગરબડો ઉઘાડી આંખે દેખાય છે. જૉયના ગીત 'પ્યાર કી મંઝિલ મસ્ત સફરદરમ્યાન આશા પારેખ આખા અંતરા સુધી બે હાથ પકડીને ઝાડની ડાળી ઉપર લટકતી દેખાય છે. પોતાના શરીરનો ભાર ઉંચકીને આટલી વાર સુધી લટકતા રહેવું પુરૂષ માણસ માટે ય લગભગ અશક્ય છે. એવી જ રીતેમોહન ચોટી ચાલુ ટ્રેનમાંથી જૉય મુકર્જીની બે બૅગો લઇને ભાગે છે એ બન્ને બૅગો તદ્દન ખાલીખમ હોય છેએ તો સામાન્ય પ્રેક્ષકે ય પકડી શકે એવી ભૂલ છે. જૉય મુકર્જીએ આખી ફિલ્મમાં અનેકવાર લાલ રંગની જુદી જુદી જર્સીઓ પહેરે રાખી છે. કારણ કદાચ એ હોય કેરંગીન ફિલ્મો નવી નવી આવી હતી અને લાલ રંગ ઊડીને આંખે વળગે એવો હોવાથી દિગ્દર્શકે આવું પરાક્રમ કરાવ્યું હોય. મને યાદ છેઅમે નાના હતા ત્યારે પ્રતાપ સિનેમા અને અશોક ટૉકીઝની ગલીમાં ફિલ્મી ગીતોની ચોપડી કે ફોટા મળતાએમાં ફિલ્મની કૅમેરાની પટ્ટીના એક એક ટુકડા પણ દસ-દસ પૈસામાં મળતા. ઝીણી આંખે જોઈને અમે રાજી થતા કેજોઆ લાલ જર્સીવાળો જોય મુકર્જી આંખ ઝીણી કરવી ન પડેએટલે સાયન્સમાં ભણેલો એક પ્રયોગ પણ અમે લાઇટનો ઊડી ગયેલો બલ્બ લાવીને એના મોંઢાનો સીસમ જેવો કાળો ભાગ ખોતરી ખોતરીને બલ્બ ખાલી કરી નાંખતા. એમાં ચોખ્ખું પાણી ભરીને દર્પણ વડે સૂર્યપ્રકાશ એ બલ્બ ઉપર ફેંકતા અને બલ્બને અડીને ફિલ્મની આ પટ્ટી ઊંધી મૂકતાજેથી સામે ભીંત ઉપર મોટી સાઇઝનું પિક્ચર રીફ્લૅક્ટ થઇને દેખાય. એમ કહેવાય ને કેએ જમાનામાં ફિલ્મનો શોખ આ હદનો હતો.

ચક્કી દા ને આ ફિલ્મમાં ગંજાવર સફળતા મળી, (આ વર્ષમાં સૌથી વધુ નફો કરનારી 'ઝીદ્દીચોથા નંબરની ફિલ્મ બની હતી. એટલે એણે આ જ સ્ટારકાસ્ટ સાથેની બીજી ફિલ્મ 'લવ ઈન ટોક્યોઉતારીતે એટલે સુધી કે એમાં ય તમામ પાત્રોના નામ આ જ બધા... અશોકઆશામહેશ અને શીલા ઉપરાંત ધૂમલઉલ્હાસમદન પૂરીમોહન ચોટીઅસિત સેન અને મુરાદ. ચક્કી દા એ અગાઉ નોંધપાત્ર ફિલ્મો બનાવી હતી. પ્રદીપ કુમારની ફિલ્મ 'સંજોગ' (ભૂલી હુઇ યાદોંમુઝે ઇતના ન સતાઓ) અને 'પાસપૉર્ટ' (સાઝે દિલ છેડ દેક્યા હંસિ રાત હૈ), 'તુમ સે અચ્છા કૌન હૈ,' 'નયા ઝમાના,' 'જુગનુ,' 'વૉરન્ટ', 'બારૂદ', 'ડ્રીમ ગર્લ,' 'આઝાદ,' 'જ્યૉતિઅને 'નાસ્તિક'. પણ 'ઝીદ્દી'નું સંગીત આટલું મધુરિમ હોવા છતાં 'લવ ઇન ટોક્યો'માં બર્મન દા ને રીપિટ કરવાને બદલે 'લવ ઈન ટોક્યો'માં શંકર-જયકિશનને કેમ લીધાએ સવાલનો જવાબ એ છે કેદાદાએ પોતે ફિલ્મની આવી ફાલતુ વાર્તા સાંભળીને એમાં સંગીત આપવાની ના પાડી હતી. શમ્મી કપૂરની 'તુમ સે અચ્છા કૌન હૈપણ ના સ્વીકારીપણ કાકા પાછા ધર્મેન્દ્રની ફિલ્મ 'નયા ઝમાનાઅને 'જૂગનુ'માં આવી ગયા હતાત્યારે પ્રમોદ ચક્રવર્તીએ ના પાડવી પડેએવું બન્ને ફિલ્મોનું સામાન્ય સ્તરનું સંગીત આપ્યું હતું.

એક નવાઇ લાગે ખરી કેફિલ્મમાં મેહમુદ અને શોભા ખોટેના લગ્નસમારંભ વખતે બર્મન દાદાએ કલ્યાણજી-આણંદજીએ બનાવેલી ધૂન 'મેંહદી લગી મેરે હાથ રે...વગાડી છે. ટૂંકમાંફિલ્મ બિલકુલ બકવાસ હોવા છતાં ખડખડાટ હસવું ગમતું હોય તો સીડી મંગાવવામાં જોખમ નથી.