સવા લાખનું પર્સ

અમેરિકાથી વાઇફ માટે શું લઇ જવું, એ મૂંઝવણ બહારથી અમેરિકા આવેલા ગુજરાતીઓને ચોક્કસ થાય છે. કેટલાક ભયના માર્યા વાઇફ માટે ગિફ્ટ લઇ જાય છે, તો કેટલાક એક જ ગિફ્ટ બબ્બે- ત્રણત્રણની જોડીમાં લઇ જાય છે. (ઘેર એમાંની એક જ દેખાડવાની હોય !) હું એક હોનહાર અને આદર્શ પતિ છું. પશ્ચિમ ભારતમાં હવે આવા સારા પતિઓ નથી થતા, એની તો તમને ય ખબર છે. મારી વાઇફને હું અમેરિકા જઇને પણ ભૂલ્યો નહતો. જે જે ધોયળીઓ સારી લાગે, તે બધીઓને મેં વાઇફસ્વરૂપે જોઇ છે. મારામાં કાળા-ગોરાનો ભેદભાવ નથી. એ વાત જુદી છે કે, અહી આવી ગયા પછી વાઇફમાં મેં એ બધીઓના સ્વરૂપો જોવાનું ટાળ્યું હતું. હું નહોતો ઇચ્છતો કે, મારે કારણે ભારત-અમેરિકાના સંબંધો બગડે.

''અસોક...ઠેઠ અમેરિકા જાવ છો, તો મારા હાટું સુંઉ લાવસો ?''હું તો ઓફિસે જતો હોઉ, ત્યારે ય એ મને આવા ટેન્શનો આપે છે, ત્યાં આ તો અમેરિકા જતો હતો, તો છોકરૂં કંઇક અપેક્ષા તો રાખે ને ?

એ જ સંદર્ભમાં મેં હળવા કંઠે અમેરિકામાં ગાયું હતું, ''વો હમ સે કહેંગે શરમા કે, પરદેસ ગયે થે ક્યાં લાયે, હમ ઉનસે કહેંગે જાને જહાં, દિલ અપના બચાકર લે આયે...હોઓઓઓ.'' આ અઘરૂં છે. આટલે દૂર ગયા પછી પત્ની માટે ભલે કશું ન લાવીએ, પણ દેશમાં પાછા આવીને આપણી જ વાઇફે કોક ધોયળીને ભાભી કહેવું પડે, એવું કાંઇ લેતા જવું શરમજનક છે. માટે હું પણ મારૂં હૈયું બચાવીને લાવ્યો હતો. મેં અનેક ભારતીયો જોયા છે જે, પોતાની પત્ની માટે જ નહિ... કોઇની બી પત્ની માટે અમેરિકાથી સો ગ્રામ ગાજરે ય લઇ આવતા નથી. કેવું શરમજનક ?

છતાં ય પત્ની છે ને ? કંઇક લઇ જવું સારૂં. આપણે બીજી વાર જવાનું થાય તો એને આશા ન બંધાય અને સાથે આવવાની બબાલ ન કરે...કે, ઘેર બેઠા ય એ લાખ-સવા લાખનું કાંઇ લાવવાનો જ છે ને ? હું ન્યુજર્સીના 'મૅસી'ઝ' સ્ટોરમાં ગયો, ત્યાં 'વર્સાચી' અને 'ગુચ્ચી' જેવા બ્રાન્ડ- નૅઇમ્સવાળી કમર તોડી નાંખે એવા ભાવવાળી આઇટમો મળતી હતી. (આ બન્ને નામો કોઇ મહિલાઓના નથી...બ્રાન્ડના છે.) ચાલતી વખતે વાઇફના બન્ને ખભા સમાંતર રહે, માટે એ ઉપાડી શકે, એટલા વજનનો માલ જ લઇ જવાય. મારો વિચાર તો, ત્યાં જો મળતો હોય તો એને માટે ખાદીનો એક બગલથેલો લેવાનો હતો. બગલથેલામાં એ અલીયાબાડાની સેવાભાવી ગ્રામસેવિકા જેવી મનોહર- મનોહર લાગે છે. (ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના કાર્યક્રમોમાં બગલથેલા વિનાની લેખિકા મળવી મુશ્કેલ છે. એમનું સઘળું સાહિત્ય બગલેથેલામાં લટકતું જોવા મળે છે. કહે છે કે, બગલથેલા વગર કોઇ લેખિકા ગણતું નથી.)

'વર્સાચી'ના એ સ્ટોરમાં અનેક પર્સ હતા. મેં એક ખરીદ્યુ. કિંમત ૨,૨૦૦ અમેરિકન ડોલર્સ એટલે આશરે રૃા.૧ લાખ ૩૪ હજાર.

આમાં હું થોડો ગણત્રીબાજ ખરો કે, આમે ય, એ સાથે આવી હોત તો આટલા તો ફ્લાઇટોની ટિકીટોમાં જતા રહેત. એના કરતા લાખ-સવા લાખમાં પતતું હોય તો ખોટું નહિ. બિલ ચૂકવતી વખતે શરીરમાં એક લખલખું આવી ગયું હતું, કારણ કે, ઇન્ડિયા જઇને સવા લાખના પર્સમાં એ રૂપિયા કેટલા મૂકીને ફરશે. એ ધારણાએ ધૂ્રજી ગયો હતો. નોર્મલી, એના પર્સમાં બસો- ત્રણસો તો હોય છે જ. (હું સાથે હોઉં ને... એટલે એને ઝાઝા રાખવાની જરૂર ન પડે. મારા વોલેટમાં ત્રણસો ચાર સો હોય!) વધારે રાખીએ તો કોક માટે કાઢવા પડે ને ?) પણ હવે સવા લાખના પર્સમાં નૈતિક રીતે પણ એણે મિનિમમ ૪૦-૫૦ હજાર તો મૂકવા પડે કે નહિ ? એ ય કમાવવાના તો મારે ? હવે એ હક્કથી ૧૦-૨૦ હજાર માંગશે કે, ''અસોક... સવા લાખના પર્સુમાં બશો-તઇણશો હારા નો લાગે ! કાંઇક વધારે દિયો.'' મને ભય પેસી ગયો કે, આ પર્સ મને બીજા ૪-૫ લાખમાં પડવાનું છે. કેમ કોઇ બોલતું નથી ? મને આટલું લખતા વાઇ કે ફિટ આવી જાય એમ છે.

''હા.... અસોક આવી ગીયા હોં, રીટા. ના રે ના... ખાસ તો મારા હાટું કાંય નથ્થી લાઇવા... બસ એક અમથું એક લાખ ચોત્રીશ હજારનું પર્શ લાઇવા છે. મેં કીધું, સુઉં કામ પણ આવા ખોટા ખર્ચા કયરા ? પણ ઇ માને તો ને ?''

''એક લાખ ચોત્રીશ હજારનું પર્સ....? તુ પાગલ તો થઇ ગઇ નથી ને ? તારો વર આટલી રમકમમાં તો પંદર વાર અમેરિકા જઇ આવે એવો કંજૂસ છે...!''

''ના હો, આ શ્રાવણ મહિનામાં મારાથી ખોટું નંઇ બોલાય. અલી, 'વર્સાચી'નું છે, પછી એટલા તો હોય જ ને ?''

''એક લાખ ચોત્રીશ હજાર...?? તુ ફરી તપાસ કરજે, નહિ તો...''

''જો શાંભળ રીટા... આમ તો આ વાત ગામમાં કોઇને નો કે'વાય, પણ તું ખાસ ઓલી અમુડીને કે'જે જ... ઇનાથી શહન નંઇ થાય. લાશ્ટ ટાઇમ, ઇ ન્યુઝીલેન્ડ ગઇ'તી, તો મારા જીવો બળાવવા મને કિયે, ''હું તીયાંથી પિચ્ચોતેર હજારના કાનના બુટીયા લાઇવી...!'' રીયલી, મેં તો પૂછી જ લીધુ, ''પિચ્ચોત્તેર હજાર તો બન્ને કાન શાથેનો ભાવ હશે... ખાલી બુટીયાના આટલા નો હોય... એમાં ઇ બઇગડી'તી. હવે તુ એને ખાસ કે'જે કે, મારો વર મારા હાટું એક લાખ ને ચોત્રીશ હજારનું પર્સ લાઇવો છે....! આપણે નથ્થી બોલતા તીયાં શુધી જ, હોં...!

ઇન્ડિયા પહોચ્યા પછી પહેલું અને છેલ્લું ટેન્શન આટલા મોંઘા પર્સની સમાજને જાણ કરવાનું હતું. હાથમાં લઇ લઇને ફરીએ... ઓકે, લોકો જુએ પણ ખરા... ઓકે, પણ બધાને એ તો ખબર ન હોય ને કે, પર્સ આટલું મોંઘું છે ? આમ બહારથી પચ્ચી રૂપીયાનું છે કે સવા લાખનું, એ કાંઇ ખબર ન પડે. સમાજને માહિતગાર કરવાની જવાબદારી આપણી છે. સુઉં કિયો છો ?

સામે ચાલીને બહુ મોંઘા ખર્ચાવાળી કિટ્ટી પાર્ટી દેવામાં આવી. (પાર્ટીને અંતે ખર્ચાનો સરવાળો રૂ. ૩૨,૦૦૦) વાઇફે સંયમ રાખ્યો કે, આપણે સામે ચાલીને કોઇને જાણ નથી કરવી. જોઇએ તો ખરા, લોકો શું કહે છે ? એણે પર્સ કાર્ડસ્-ટેબલ પર રાખ્યું, જેથી સહુની નજર પડે. વાઇફની જન્મથી ખાસીયત છે. વીણી વીણીને એક એક સખીઓ એવી રાખી છે, જેની ઉપર આપણી તો ઠીક, એમના વરોની ય નજર ન બગડે. એ બધામાં રૂપાળી ગણો તો ય અમારી રાધા ને જોવી ગમે તો ય અમારી રાધા ! હવે તમે કલ્પના કરી શકો કે, બાકીનીઓ કેવી હશે ? પણ બાકીની એકે ય સખીને સખી કહેવામાં ગૌરવ ન થાય... 'સખો' કહીએ તો વાતમાં વજન પડે ! કોઇના બે દાંત આગળ હોય, કોઇ કાળું ગુલાબ હોય, કોઇ એટલી હદે બટકી હોય કે, ટીવી પર અમિતાભને જોવો હોય તો એકની ઉપર એક, એવા ત્રણ ટીવી મૂકો તો ઉપરવાળામાં બચ્ચનનું માથું ને નીચેવાળામાં પગ દેખાય. એકનો તો વાતવાતમાં ખભાનો ઝટકો આપણી તરફ આવે... ખભાથી હેડકી ખાતી હોય એવું લાગે ! બીજી એકનું નામ 'પુષ્પી' છે. પુષ્પ એટલે ફૂલ. પણ દુનિયાભરના 'બોટની'ના એકે ય પાઠયપુસ્તકમાં આ 'જંગલી ફૂલ'નો ઉલ્લેખ નથી. સીધુ આપણા ઘેર આવીને જ ખીલ્યું. પણ આ બધીઓથી પત્ની ખુશ કે, મારો અસોક તો આઘો રિયે છે !

''હાય હાય... આ ઓશિકાનું લેધર-કવર ક્યાંથી લીધું ? છે સારૂં, હો !'' કાળા ગુલાબે સવા લાખના પર્સને હાથમાં પકડીને વાઇફને પૂછ્યું. ઊંધી કરેલી કાચની રકાબી ઉપર કોઇએ લોખંડની હથોડી પછાડી હોય, એવો ઝટકો વાઇફને લાગ્યો.

''સુઉં રક્ષાડી....તને ઇ ઓસિકાનું કવર લાગે છે ? અરે, આ તો પર્સ છે ને મારો વર...''

''મારી રૂપાળી રાધા... આને તુ પર્સ કહે છે ?'' બટકી બોલી, ''અરે ઢાલગરવાડમાં આવા ચીંથરાઓ પચ્ચી પચ્ચી રૂપિયામાં જોઇએ એટલા મળે છે.... કોક તને છેતરી ગયું. બેન !''

દેખાવમાં જાવેદ મીયાંદાદ જેવી લાગતી બેન પૂનમે વધુ આઘાત આપ્યો, ''બકા, ધોયા પછી આ ચઢી જવાનું... આને ધોઇશ જ નહિ !'' સાલા પર્સો ક્યે દહાડે લોન્ડ્રીમાં ધોવા નાંખીએ છીએ, પણ ગામના મોંઢે તાળાં મરાય છે ?

ભારે નિરાશાઓ સાથે એ પાર્ટી પતી ગઇ. કોઇએ પૂછ્યું તો ઠીક... એ પર્સને હાથમાં લઇને જોયું પણ નહિ, એનાથી નિરાશ મારી પત્ની ફિલ્મ 'સુજાતા'ની નૂતન જેવી દેખાતી હતી.

''અસોક, આપણા 'મનપસંદવાળા'શ્મિતાબેન કે'તા'તા કે, આવી મૂલ્યવાન ચીજુંને પરખનારો તો ક્લાશ જ નોખો હોય. ક્લબું કે મોટી હોટલુંમાં જ આની કદર કરનારા મલી રિયે. ઇ લોકો આવું વાપરતા હોય, એટલે એમને ખબર હોય. આપણે ક્લબમાં મેમ્બર થઇ જાંઇ...?'

કોના બાપની દિવાળી ? અમે શહેરની એક ક્લબમાં પાંચ લાખ આપીને મૅમ્બર થયા. રવિવારે ભીડ હોય એટલે ગયા. ઓળખીતાઓ ય મળ્યા. પારૂલ-દિપક સામેથી જ આવતા હતા. પત્નીએ કોણી ઉપર પર્સ લટકાવીને ભારે ઉમળકા સાથે ''ઓ હાય... તમે આઇયાં...?'' સુઉં વાત કરો છો ?'' કહ્યું. પર્સ પકડેલી કોણી ઊંચી કરવા વાઇફે હાથ ગળાની પાછળ અડકાડયો.

''ઓહ ભાભી... આ તમારી કોણી ઉપર કાળું કાળું ડામર જેવું શું ચોંટયુ છે ? જુઓ જુઓ જરા .... ડ્રેસને અડે નહિ !''

તારી ભલી થાય ચમની... તને આ જાંબલી-જાંબલી પર્સ ન દેખાણું ને કાળું કાળું ડામરીયું જ દેખાણું ? ને છતાં ય, શરમ તોડીને વાઇફે કહેવું પડયું, ''ઓહ પારૂલભાભી... આ જરા પર્સ પકડો ને... હું ઇ ડાઘો લૂછી નાંખુ...!''

બેન પારૂલે પર્સ હાથમાં લેતા જ પૂછ્યું, ''અરે વાહ... આટલું સુંદર પર્સ...? 'વર્સાચી'નું ?'' વાઇફના ચેહરા ઉપર નૂર આવ્યું. એ સ્માઇલ આપવા જતી જ હતી, ત્યાં પારૂલ બોલી, ''દીપક... જોયું ? સાલા ચાઇનાવાળા અહીં ય પહોચી ગયા છે.. 'વર્સાચી'નું ય ડૂપ્લિકેટ...! ઓરિજીનલ 'વર્સાચી'નું લાખ- સવા લાખમાં મળે ને આ...? બસ્સો બસ્સો રૂપિયામાં....!''

સિક્સર 

- રાત્રે બબ્બે વાગે કાન નહિ, બધું ફાડી નાંખે એવા લાઉડ- સ્પીકરો સાથે ધાર્મિક સરઘસો બૂમરાણ કરતા નીકળે, વૃધ્ધ અને બિમાર લોકો તરફડે, છતાં પોલીસ આવા ઘોંઘાટની પરવાનગી પણ આપે, એ તો કેવળ ભારતમાં જ બને !

- ના સર-જી, તમે સમજ્યા નહિ ! આવા સરઘસો પોલીસ અધિકારીઓ રહે છે, ત્યાંથી ક્યાં નીકળવાના છે ?

- નગરશેઠનો વંડો, જે આવે એ મંડો !!!

ઍનકાઉન્ટર : 10-08-2014

* સહુને જીત જોઈએ છે, છતાં ફૂલવાળાની દુકાને બધા હાર કેમ માંગે છે?

- આ એક જ જગ્યા એવી છે, જ્યાં હાર સસ્તી પડે છે.

(ધર્મદીપ ડોડીયા, અમદાવાદ)

* અમેરિકામાં પણ હવે, ''અચ્છે દિન આનેવાલે હૈ...'' સાચું?

- હા. હું પાછો અમેરિકા જઈ રહ્યો છું, એટલે ત્યાંના લોકો આવું બોલે!

(હર્ષદ પટેલ, અમદાવાદ)

* દીકરી ને ગાય, દોરે ત્યાં જાય... તો દીકરો?

- એની બોન પૈણાવવા જાય...!

(રાજેશ કરાવડીયા, સણસોરા-જૂનાગઢ)

* તમારો ખાતા નંબર આપો. થોડા પૈસાની જરૂર છે.

- લખી લો. ૦૦૦૦ ૦૦૦ ૦૦ ૦૦૦!

(ગૌરાંગ આર. જોશી, ભાવનગર)

* લગ્ન વિશે તમારું શું માનવું છે?

- ઘણું બધું માનવું છે, પણ તમે તો પુરૂષ છો.

(બ્રિજેશ ભોઈ, જાલમપુરા-વડોદરા)

* નસનસમાં ભ્રષ્ટાચાર વ્યાપ્યો છે. આવામાં રક્તદાન થાય?

- ખરાબ લોહી પીવું ન પડે, એ માટે અમારા નારણપુરામાં તો હવે એક મચ્છર પણ રહ્યો નથી.

(ખ્યાતિ માંડલીયા, ઊના-જૂનાગઢ)

* ભારત વિકાસશીલ દેશમાંથી વિકસિત દેશ ક્યારે બનશે?

- બસ. અમને ખબર પડતા જ તમને જણાવી દઈશું!

(ગૌરાંગ પટેલ, જૂનાગઢ)

* અમેરિકામાં પણ ચા-પાણીના ગલ્લા હોય છે?

- એ તો જે ''ચા પીવા'' ગયું હોય એને ખબર.

(શશીકાંત મશરૂ, જામનગર)

* થોડા સમય પહેલા આપે નરેન્દ્ર મોદી માટે લખ્યું હતું, 'ઝાડ સામે દોટ મૂકી હવા પાછી ફરી...' હવે?

- ઓ મ્માય ગૉડ.... આટલું સરસ લખતા મને આવડે છે?

(દિલીપ શાહ, અમદાવાદ)

* ટ્રાફિક સૅન્સ અમેરિકાની કે અમદાવાદની?

- હજી અમેરિકનોને ફૂટપાથ પર ભરી ભીડ વચ્ચે રીક્ષા ચલાવતા નથી આવડતી.

(જયેશ સુથાર, કણજરી-નડિયાદ)

* મૅરેજ સર્ટિફિકેટમાં ઍક્સપાયરી-ડૅટ કેમ નથી નંખાતી?

- સરકારે ય સમજે છે કે, મરેલાને શું મારવો?

(જયેશ અંતાણી, ભાવનગર)

* તમારી સામે ગુરૂ અને ગોવિંદ, બન્ને ઊભા હોય તો પહેલા કોના ચરણસ્પર્શ કરો?

- ગુરૂ ટયુશનો કરતા ન હોવા જોઈએ અને ગોવિંદ આલિશાન મહેલ જેવા મંદિરમાં રહેતા હોવા ન જોઈએ. અત્યારે તો બન્ને મહેલોમાં લહેર કરે છે.

(મુગ્ધા ઉલ્લાસ વોરા, જૂનાગઢ)

* અશોકભાઈ, તમે ફ્લોરિડા મારે ત્યાં આવશો?

- બોલ્લો. બધા અમેરિકનો સરખા છે ને? હું પનામા સિટી કે સવાનામાં દસ દિવસ રોકાયો, ત્યારે કોઈ ન બોલ્યું.

(ટીના પરીખ, ફ્લોરિડા, અમેરિકા)

* આપકા દૂસરા નામ 'દાદુ' કૈસે પડા?

- પડા નહીં હૈ... પાડા ગયા હૈ...!

(રૂખસાના સૈયદ 'ઉલઝન', મુંબઈ)

* ઍનકાઉન્ટરો કરવા પાછળ તમારો હેતુ શું છે?

- જેને કાયદો મારી શકે એમ ન હોય, એને પોલીસ ઢાળી દે છે... એ તમારું આ નકલી ઍનકાઉન્ટર... આપણે ત્યાં વાચકો મને રૂબરૂ મારી શકે એમ ન હોવાથી, સવાલો પૂછી પૂછીને મને ઢાળી દે છે.

(ચિરાગ કટારીયા, ટંકારા-મોરબી)

* ઈન્ડિયા-અમેરિકા વચ્ચેનો તફાવત એક શબ્દમાં કહેવો હોય તો?

- ઑનેસ્ટી.

(રામ ઓડેદરા, પોરબંદર)

* હું તમારી કેટલી ફૅન છું કે, રહું છું પણ અશોક એપાર્ટમેન્ટમાં!

- ઈશ્વર તમારું કલ્યાણ કરે.

(હર્ષા ફુરીયા, મુંબઈ)

* 'દૂરદર્શન' પર ફિલ્મ બતાવી હતી, 'કોરા કાગઝ'... ઈસ્ટમૅન કલરમાં.

- હા, પણ 'દૂરદર્શન' પોતે હજી બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઈટમાં જ છે.

(યુસુફ શેખ, અમદાવાદ)

* તમે 'બૉસ, પાર્ટી, ભીડુ, ગુરૂ કે દાદુ જેવા શબ્દો તમારી કૉલમોમાં લખો છો, જે તમારા ખાડીયાના છે. હવે નારણપુરામાં રહો છો, તો ત્યાંનો કોઈ ખાસ શબ્દ...?

- ''કેટલામાં આલ્યું?''

(કમલેશ શુક્લા, અમદાવાદ)

* કૉલેજ-લાઈફમાં તમારે ગર્લ-ફ્રૅન્ડ્સ તો બહુ હશે ને...?

- હજી હોત...! આપણને શી ખબર કે, બધીઓ એક દિવસ પરણી જવાની છે...

(જાવિન માંગરોલા, સુરત)

* તમારા ઘરમાં, 'અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું સ્ત્રી ખરી' જેવું કંઈ ખરૂં?

- હા. બધીઓને આ જ કહેવાનું.

(નિહાર કક્કડ, રાજકોટ)

* અશોકજી, અમેરિકા ગયા પછી તમારી લોકપ્રિયતા એકાએક વધી ગઈ હોય એવું નથી લાગતું? હું પણ સવાલ પૂછતો થઈ ગયો...!

- સવાલ ગમ્યો.

(ચિંતન પી. વ્યાસ, ધોરાજી-ધરની)

* તમને ખેલમંત્રી બનાવવામાં આવે તો કઈ રમતને સૌથી વધુ પ્રોત્સાહન આપો?

- તીનપત્તી.

(પ્રતિક કીકાણી, ખંભાત)

* રાજકારણીઓ નિવૃત્ત કેમ થતા નથી?

- એમની બા જાણે!

(જયમીન પટેલ, બેચરાજી)

* પ્રેમ વિશે તમે શું માનો છો?

- બહુ નાલાયક હતો... પ્રેમ પટેલ. મારા બાર રૂપીયા હજી પાછા નથી આપ્યા.

(ધવલ ઠક્કર, ખેડબ્રહ્મા)

'મિસ્ટર ઍક્સ ઈન બૉમ્બે'

મિ. ઈન બૉમ્બે

ફિલ્મ : 'મિસ્ટર ઍક્સ ઈન બૉમ્બે' ('૬૪)

નિર્માતા : ઠક્કર ફિલ્મ્સ

દિગ્દર્શક : શાંતિલાલ સોની

સંગીત : લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ

ગીતો : આનંદ બક્ષી - અસદ ભોપાલી

રનિંગ ટાઈમ : ૧૪-રીલ્સ

થીયેટર : પ્રકાશ (અમદાવાદ)

કલાકારો : કિશોર કુમાર, કુમકુમ, મદન પુરી, જીવનકલા, લીલા મીશ્રા, રણધીર, પોલસન, કેસરી, ભલ્લા, મોહન ચોટી, ટુનટુન અને મુન્શી મુનક્કા.

ગીત

૧. ચલી રે ચલી રે ગોરી, પનીયા ભરન કો.... લતા-કિશોર

૨. ખૂબસુરત હસિના, જાનેજા જાનેમન.... લતા-કિશોર

૩. મેરે મેહબૂબ કયામત હોગી, આજ રૂસ્વા.... કિશોર કુમાર

૪. એ રૂક જા, રૂક જા રોકતા હૈ યે દીવાના.... કિશોર કુમાર

૫. યે રંગે-મહેફીલ, યે જશ્ને-બહારા, ઐસે મેં.... લતા મંગેશકર

૬. મેરે મેહબૂબ કયામત હોગી, નામ નીકલેગા.... કિશોર કુમાર

ફક્ત ગીત નં. ૫ અસદ ભોપાલીએ લખ્યું છે, બાકીના આનંદ બક્ષીના.

- ચલી રે ચલી રે ગોરી પનીયા ભરન કો.. મેરે મેહબૂબ કયામત હોગી... ખુબસુરત હસિના, જાનેજા જાનેમન...

- આ ફિલ્મમાં તો '૬૪-ની સાલનું મુંબઈ જોવા મળે છે, મુંબઈના દ્રશ્યો ઝડપવાને બદલે દિગ્દર્શકે મોટા ભાગનું મુંબઈ બૅક-પ્રોજેક્શનથી બતાવ્યું છે, અર્થાત્ હીરો-હીરોઇન સ્ટુડિયોમાં ઊભેલી કારમાં બેઠેલા હોય ને એમની પાછળ મોટા સ્ક્રીન પર, અગાઉથી ઝડપી રાખેલા દ્રષ્યો દેખાય, જેથી આપણને લાગે કે, કાર દોડી રહી છે.

તમે ધારો તો મારા ઉપર દયા લાવી શકો છો, દયા કરી શકવાની વાત નથી. આ કૉલમમાં જુની ફિલ્મો વિશે લખવામાં દર સપ્તાહે એક ફિલ્મ જોવી પડે, આપણા બ્લૅક-એન્ડ-વ્હાઈટ જમાનાની અને તે પણ ફિલ્મની મૂળ અવધિ તો ૧૪, ૧૬ કે ૧૮-૧૯ રીલ્સની હોય, પણ મને એક એક ફિલ્મ જોતા ૧૦-૧૨ કલાક થાય. ફિલ્મ જોતા ડાયરી લઈને બેસવાનું, યોગ્ય (અને ખાસ તો અયોગ્ય) ચીજો નોંધતા જવાનું, ક્યાંક 'પૉઝ' કરીને જે તે દ્રશ્ય વિશે વિચારવાનું (યસ... હવે તો હું પણ વિચારીને લખું છું!!!) તો ક્યારેક રીવાઈન્ડ કરીને પાછળ જવાનું ને રેફરન્સ મુજબ ફરી એ દ્રશ્ય કે ગીત જોવાના. હું ૧૯૫૨-માં જન્મ્યો અને '૫૮-માં વ્હી.શાંતારામની ફિલ્મ 'નવરંગ' આવી, એ હું રહેતો તે અમદાવાદના ગાંધી રોડ પરની ખત્રી પોળની સામેની લાઈનમાં થોડીક આગળ, એટલે રોજ 'નવરંગ'ના ફોટા જોવા જઈએ (જે ફ્રીમાં જોવા મળતા) એટલે એ સિનેમા યાદ રહી ગયું છે, પણ '૫૯ પહેલાની ફિલ્મો કયા થીયેટરમાં આવી હતી, તેની માહિતી તમારા જેવા કોઈ વડિલ અથવા તો એ જમાનામાં કૃષ્ણ ટૉકીઝના કારભારી શ્રી અરૂણકુમાર રાવલ સાહેબ જે આજે ૯૮-વર્ષના છે અને છતાંય, ૧૯૪૦-ના દાયકામાં ય કઈ ફિલ્મ કયા થીયેટરમાં આવી હતી, તે એક પળ પણ વેડફ્યા વિના કહી શકે છે, એ જણાવે.

હવે મારા ઉપર પેલી દયા ખાવાવાળી વાત કે, કૉલમ ચલાવવા માટે એટલી ભંગાર ફિલ્મો જોવી પડે છે કે, ભલે હમણાં હું ગાન્ડો થઈ ગયો નથી (થોડીઘણી અસર હશે ખરી!) પણ ભવિષ્યમાં ગૅરન્ટી સાથે ગુજરાતની સાડા પાંચ કરોડની જનતાને એક શુધ્ધ ગાન્ડો ભેટ આપવાની યોજના છે. ફિલ્મ જોતા જોતા ગાન્ડા થઈ જવાય એવી અનેક ફિલ્મો પૈકી હમણાં જોઈ, તે 'મિસ્ટર ઍક્સ ઈન બોમ્બે'. તમે ઉચ્ચ કક્ષાના પણ પાગલ હો, તો પણ એ નક્કી ન કરી શકો કે, કઈ ફિલ્મ વધારે ફાલતુ હતી! છતાં, એવી ફિલ્મો વિશે લખવાનું ગમે છે એટલા માટે કે, ભલે ફિલ્મ બેકાર હોય, પણ એનું કંઈક તો મનભાવન હોય જ, જે આજ સુધી એ ફિલ્મની યાદ અપાવે રાખે. કાં તો ફિલ્મના સ્ટાર્સ આપણા સહુના ફૅવરિટ હોય ને કાં તો દિલડોલ સંગીત.

બસ. 'મિસ્ટર ઍક્સ ઈન બોમ્બે'નું ય આવું જ છે. મને કિશોર તો ખૂબ ગમે અને એના નખરા ભલે બુધ્ધિ વગરના હોય, છતાં એ મારો લાડકો તો ખરો. જીવો ત્યાં બળી જાય કે, આટલો સારો ઍક્ટર હોવા છતાં કોઈપણ દિગ્દર્શક કે સંવાદ લેખકને એની પાસેથી કામ લેતા ન આવડયું ને આખેઆખો કિશોર વેડફી નાંખ્યો. સારી ફિલ્મો બનાવનારા દિગ્દર્શકોમાં ય કૉમેડીની સૂઝ તો નહિવત હતી, ઋષિકેશ મુકર્જી કે રાજ કપૂરને બાદ કરતા. હાસ્યને એટલે જ સર્વોત્તમ સાહિત્ય કહે છે કે, કવિતા, નવલકથા, ટુંકી વાર્તા, વિવેચન કે માહિતી લેખો લખનારા દેશમાં જ નહિ, દુનિયામાં ય લાખો પડયા છે, જ્યારે હાસ્યનું લખનારા (જેને હાસ્યલેખક કહી શકાય એવા) લેખકો તો આખા ભારતમાં ય પૂરા દસ નથી.

એ હિસાબે. કિશોર કુમારની આ ફિલ્મ 'મિ. ઍક્સ ઈન બોમ્બે'માં કિશોર પાસેથી દિગ્દર્શક શાંતિલાલ સોની જેવાઓનું તો શું ગજું? યસ. એ વાત બાકાયદા જુદી છે કે, ફિલ્મમાં કશું ન હોય, છતાં કિશોર પોતાની ખૂબીઓ અને બેવકૂફીઓથી થોડું ઘણું ય હસાવતો ખરો.

આપણને એ જમાનાની ફિલ્મો જોવાની મઝા એના રેફરન્સોમાં આવે. જૂનું કંઈક ને કંઈક યાદ આવતું રહે. સાવ નાની વાત : આ ફિલ્મના એક દ્રશ્યમાં 'મરફી'નું રેડિયોગ્રામમાં રેડિયો ઉપરાંત રૅકર્ડ્સ વગાડવાની ય સગવડ હતી. મોટા ઘરોમાં તો એ સ્ટેટસ સિમ્બૉલ ગણાતું. અમદાવાદના રીલિફ રોડ પર વીજળી ઘરની બરોબર બાજુમાં એક 'નિરોઝ' નામની રેસ્ટરાં હતી, જેમાં કદાચ ગુજરાતનું પહેલું રૅકોર્ડ-ચેઈન્જર મૂકાયુ હતું. ૨૫-પૈસાનો સિક્કો નાંખો એટલે એમાં ગોઠવેલી કોઈ ૫૦-૧૦૦ રૅકર્ડ્સમાંથી તમે પસંદ કરેલી રેકર્ડ આપમેળે બહાર આવીને પ્લૅયર ઉપર ગોઠવાઈ જાય ને ગ્રામોફોન જેવી પિન એની ઉપર આપમેળે મૂકાય અને ગીત વાગો.

આ ફિલ્મમાં તો '૬૪-ની સાલનું મુંબઈ જોવા મળે છે, પણ ફિલ્મનું નામ મુંબઈ સાથે જોડાયેલું હોવા છતાં મુંબઈના દ્રશ્યો ઝડપવાને બદલે દિગ્દર્શકે મોટા ભાગનું મુંબઈ બૅક-પ્રોજેક્શનથી બતાવ્યું છે, અર્થાત્ હીરો-હીરોઇન સ્ટુડિયોમાં ઊભેલી કારમાં બેઠેલા હોય ને એમની પાછળ મોટા સ્ક્રીન પર, અગાઉથી ઝડપી રાખેલા દ્રષ્યો દેખાય, જેથી આપણને લાગે કે, કાર દોડી રહી છે. આવી નૉસ્ટેલ્જીક વેલ્યૂને કારણે આપણા જમાનાના દર્શકોને આજે ય આવી ફિલ્મો જોવી સાવ ફોગટમાં ન પડે. ફિલ્મની ડોબા જેવી વાર્તા કંઈક આવી છે :

કિશોર કુમાર અડધું ચસકી ગયેલો કવિ અને ગરીબ નાયક છે. એની માં લીલા મીશ્રા સાથે રહે છે. બીજી બાજુ કુમકુમ વૈભવી લાઈફ-સ્ટાઈલ સાથે રહેતી એના વિજ્ઞાનિક પિતા રણધીરની દીકરી છે. પ્રોફેસર અવનવી શોધ કરવા સંશોદનો કરતો રહે છે, એમાં એની દવાની સફળતાનો પ્રયોગ એના સ્ટાફ-મૅમ્બર મનોહર ઉપર કરવા જતા મનોહર ગૂજરી જાય છે. પ્રોફેસરનો નાલાયક આસિસ્ટન્ટ મદન પુરી પ્રોફેસરને બચાવી લેવાની અને લાશ વગે કરી દેવાની ઑફર કરી બાપ-દીકરીને બ્લેક-મેઈલ કરે છે, જેથી મિસ્ટર ઍક્સની માફક અદ્રશ્ય થઈ જવાની દવા એને મળી જાય. કિશોરના પ્રેમમાં પડેલી કુમકુમ મદન પુરીથી પીછો છોડાવવા વલખાં મારે છે, પણ અચાનક એ દવા કિશોર પી જતા કિશોર અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. કુમકુમ અને બાકીનાઓ એને મરેલો સમજી બેસે છે, પણ અદ્રશ્ય રહીને કિશોર કુમકુમની જેમ પ્રેક્ષકોને અડપલાં કરતો રહે છે અને છેવટે મદન પુરીને સીધો કરીને કુમકુમ સાથે 'પીવાની' તો ખબર નથી, પણ ખાય છે અને રાજ કરે છે.

કિશોર માટે તો ફિલ્મે-ફિલ્મે ઘણું લખ્યું છે, આપણે પણ સરપ્રાઈઝ પૅક તરીકે આ ફિલ્મની હીરોઈન કુમકુમ વિશે જાણવું ઈન્ટરેસ્ટિંગ છે. મૂળ મુસ્લિમ ખાનદાનની આ હીરોઈનનું સાચું નામ 'ઝેબુન્નિસા' બિહારના હુસેનાબાદની છે. ધાંયધાંય કરતું એનું દેસી રૂપ બેશક મારકણું હતું. એ રૂપથી અંજાઈને મેહબૂબ ખાને એને પત્ની બનાવવાની પૂરી અજમાયશ કરી ને એને ફિલ્મ 'મધર ઈન્ડિયા' પછી 'સન ઑફ ઈન્ડિયા'ની તો હીરોઈન બનાવી. એના સૅક્સી-લૂક્સથી પ્રભાવિત થનારાઓમાં એક 'રામાયણ' ટીવી સીરિયલવાળા રામાનંદ સાગર પણ હતા. રામાનંદ સાગરે પણ માત્ર વચનો આપવાને બદલે એની કરિયર બનાવવા ઘણું બધું ખર્ચી નાંખ્યું. એમની ફિલ્મોમાં કુમકુમ હોય જ, પણ સાઈડ-હીરોઈન તરીકે અને પછી તો કુમી ફક્ત સાઈડમાં જ ચાલે એવી રહી હોવા છતાં સાગરે ખાબોચીયાં જેવી એક ફિલ્મ 'જલતે બદન'માં એને કિરણ કુમાર સામે હીરોઈન બનાવી. પછી તો એ કોકની સાથે પરણી પણ ખરી... આજકાલ એ ક્યાં છે, તેની બહુ ઓછાને ખબર છે. અન્યાયો સહન કરવામાં કુમકુમનો કોઈ સાની નથી. સરખામણી કરવાનું કોઈ કહેતું નથી, પણ હૅલન જુદા જૉનરની ડાન્સર હતી, જેમાં ક્લાસિકલથી માંડીને ક્લબ-ડાન્સ પણ આવે, જ્યારે કુમકુમે જે જૉનર પકડયું હતું, ફૂટપાથ પરના ડાન્સ-સૉગ્સનું, તેમાં તો અફ કોર્સ કુમકુમ સરીખી બીજી એકેય નહિ. ફાલતુ ભાષામાં કહીએ તો એ મવાલીછાપ ડાન્સીઝનું ય એક મહત્ત્વ હતું કે, કુમકુમે કરેલા ડાન્સના સ્ટૅપ્સ સામાન્ય ચાહકો પણ અજમાવી શકે. એનો અર્થ એ પણ નહિ કે ક્લાસિકલમાં કુમકુમનો સંદર્ભ ન અપાય. ફીલ્મ 'કોહીનૂર'માં 'મધુબન મેં રાધિકા નાચે રે...'ના રેફરન્સ નીકળે, ત્યારે મુહમ્મદ રફી, નૌશાદ, શકીલ બદાયૂની અને દિલીપ કુમારે કેવી કેવી મેહનતો કરી હતી, એની વાતો લખાય, પણ ફિલ્મ ઉદ્યોગના આ એકમાત્ર રાગ હમીર પર આધારિત રચના ઉપર કુમકુમે ડાન્સ કેવો લાજવાબ કર્યો હતો, તેનો ઉલ્લેખ કેટલા કરે છે? 'દગા દગા વઇવઇ..' કે નૌશાદનું ભૈરવી 'દિયા ના બુઝે રી આજ હમારા..' જેવા ગીતોમાં કુમકુમને ડાન્સ કરતી જોવી, એ કલેક્શનનો મામલો છે.

મદન પુરીને અમરીશ પુરીના ભાઈ તરીકે ઓળખવો પડે, એ કમનસીબી છે, પણ બહુ ઓછાને ખબર હશે કે, મદન પુરી મહાન ગાયક કુંદનલાલ સાયગલના સગા કાકાનો પુત્ર હતો. મદનથી ય મોટો ચમન પુરી પણ ફિલ્મોમાં હતો, પણ સૌથી નાનો ભાઈ હરિશ પુરી ફિલ્મોમાં આવ્યો નહતો. મદન પુરી મુંબઈના વરલી-સી ફૅસ પર ગાયક મૂકેશના મકાનની નજીક વીનસ ફ્લેટ્સમાં રહેતો હતો. ચેહરો બહુ કદરૂપો હોવાનો ફિલ્મોમાં એને ફાયદો થયો કે, ખૂંખાર લાગવા માટે એને વધારાના મૅઇક-અપની જરૂર નહોતી પડતી.

પણ ફિલ્મ 'મિ. એક્સ ઈન બોમ્બે'ના અસલી મોરલાઓ તો સંગીતકારો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ હતા. એક એક ગીત ઉપર ડોલવું જ પડે. લક્ષ્મી-પ્યારેની સિધ્ધિ એ વાત ઉપર છે કે, '૬૦-ના દશકમાં એ લોકો સ્વંતત્ર સંગીતકારો તરીકે આવ્યા ત્યારે મોટા બૅનરની ફિલ્મો તો જાવા દિયો, નામવર હીરોની ફિલ્મો ય એમને મળી નહિ છતાં ય, દરેકમાં સંગીત તો 'સરગમ', 'મિલન' કે 'સત્યમ સુંદરમ'ના લેવલનું જ. નહિ તો આ ફિલ્મો કોણે બનાવી હતી ને એમના હીરોલોગ કોણ હતા તે યાદ કરી જુઓ, 'દોસ્તી', 'પારસમણી', 'છૈલા બાબુ', 'આયા તૂફાન', 'સત્યવાન સાવિત્રી', 'સંત જ્ઞાાનેશ્વર', 'હરિશચંદ્ર તારામતિ', 'શ્રીમાન ફન્ટુશ', 'લૂટેરા', 'હમ સબ ઉસ્તાદ હૈ', 'બૉક્સર', 'સૌ સાલ બાદ', 'નાગ મંદિર', 'મેરે લાલ', 'લાડલા', 'દિલ્લગી', 'ડાકુ મંગલસિંઘ', 'છોટા ભાઈ' અને 'આસરા'. આમાંની એકેય ફિલ્મ કોઈ મોટા પ્રોડક્શને બનાવી હોય કે એકેયમાં મોટો હીરો હોય તો બોલો. છતાં, આમાંની કોઈપણ ફિલ્મના ગીતો તમે સાંભળ્યા તો છે જ ને? બસ. પહેલી વાર મોટા બેનર અને મોટા સ્ટાર્સ સાથેની ફિલ્મ 'આયે દિન બહાર કે' મળ્યું ને છવાઈ ગયા આ ભાયડાઓ. એના ગીતો તો ખૂબસુરત ખરા જ પણ પછી આવેલી તમામ ફિલ્મોમાંથી કોઈ ફ્લૉપ મ્યુઝિકવાળી નહિ. 'તકદીર', 'શાગીર્દ', 'પથ્થર કે સનમ', 'નાઈટ ઈન લંડન', 'મિલન', 'ફર્ઝ' વગેરે વગેરે... પણ આ વગેરે લખવામાં લાંબા થઈ જવાય એવું છે કેમ કે વર્લ્ડ-રેકોર્ડ બનાવ્યો આ બન્નેએ... બધું મળીને ૬૫૩-ફિલ્મોમાં સંગીત આપીને... અને જે ભૂલ આર.ડી. બર્મને કરી, એ જ આ બન્નેએ કરી... એક એક વર્ષમાં ૨૫-૩૦ ફિલ્મોનું સંગીત બનાવીને. છેલ્લે તો એક ય માં ઠેકાણા ન રહ્યા ને ભયાનક નિષ્ફળતાને પગલે લક્ષ્મીકાંત અનહદ દારૂના રવાડે ચઢી ગયો ને મૃત્યુ પામ્યો.

આ બન્નેએ ખુલ્લેઆમ સ્વીકાર્યું છે કે, તેમના સંગીત ઉપર શંકર-જયકિશનનો સીધો પડછાયો હતો. આમે ય ફિલ્મી સંગીતમાં વૉયલિનનો જથ્થામાં ઉપયોગ આ બન્ને જોડીઓ ઉપરાંત રાજેશ રોશને જ કર્યો છે. માંડ ગળે ઉતરે એવી વાત છે કે, લતા મંગેશકર અને મુહમ્મદ રફીએ તો સૌથી વધુ ગીતો આ સંગીતકારો માટે જ ગાયા છે, પણ કિશોર કુમારના ગીતો ય આર.ડી. બર્મન કરતા લક્ષ્મી-પ્યારેના વધી જાય છે. યોગાનુયોગ પણ કેવો થયો કે, મુહમ્મદ રફીએ પણ લતાની જેમ આ બન્ને સંગીતકારો માટે પિતાતુલ્ય ફાળો આપ્યો હતો, પણ રફીના આ બન્ને માટેના પહેલા ગીત 'તેરે પ્યારને મુઝે ગમ દિયા, તેરે ગમ કી ઉમ્ર દરાજ હો' (ફિલ્મ 'છૈલા બાબુ') અને રફીએ ગાયેલું છેલ્લું ગીત 'તુ કહીં આસપાસ હૈ દોસ્ત' પણ આ બન્નેના બેટન હેઠળ જ!

ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીના આ બે જ સંગીતકારો એવા હતા, જેમના રોલ નક્કી હતા. પ્યારેલાલે એક પણ ગીતની ધૂન બનાવી નથી. એ કામ માત્ર લક્ષ્મીકાંત કરતો. પ્યારેલાલનું કામ ઍરેન્જરનું હતું. મતલબ લક્ષ્મીએ બનાવેલી ધૂન મુજબ, કયા વાદકોને બોલાવવા, એમને ગીતના શબ્દો સહિત સ્વરાંકનો લખી આપવા, રીહર્સલો કરાવવા કે રેકોર્ડિંગ વખતે કયા વાદકને કોની બાજુમાં બેસાડવા સુધીના કામો એ કરતો. આ એક જ જોડી છે, જેમની વચ્ચે ક્યારેય ઝઘડો કે વિવાદ થયો નથી. બન્ને અન્ય સંગીતકારોનો પણ લિહાજ કરતા હતા. ફિલ્મ 'દોસ્તી'ના તમામ ગીતોમાં માઉથ ઑર્ગન રાહુલદેવ બર્મને વગાડયું છે, તો ફિલ્મ 'લાજવંતી'ના આશા ભોંસલેના, 'કોઈ આયા ધડકન કહેતી હૈ...' પછી આશા ફરીથી ''કોઈ આયા...'' કે તરત મૅન્ડોલીનનો પીસ વાગે છે, તે લક્ષ્મીકાંતે પોતે વગાડયો છે.

અમારા કાઠીયાવાડની ભાષામાં કહીએ તો 'દોથાં ભરી ભરીને' ફિલ્મ 'મિસ્ટર ઍક્સ ઈન બોમ્બે'ના સંગીતકારો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની ભરપેટ પ્રશંસા કરવી જોઈએ.

(સીડી સૌજન્ય : ભરત દવે-સુરત)

પ્રેમપત્રો ગયા ક્યાં ?

હું લેખક ખરો, પણ મને કદી પ્રેમપત્ર લખતા આવડયું નથી. લખ્યા તો બહુ હોય, જેને ને તેને લખ્યા હોય ને વાદળી સ્યાહીથી લખ્યા હોય છતાં દરેકનો અંજામ હાસ્યાસ્પદ આવતો. બધીઓ હસી પડતી ને, ''તું તો બહુ હસાવે છે, અશોક. એક કામ કર ને, ભાઇ... મારે સુરૂને એક લવ-લૅટર લખવો છે, એ લખી આપીશ ?''

તારી ભલી થાય ચમની.... મેં તારા માટે લખ્યો હતો, એ તને હસાવવા માટે નહિ... મારા પ્રેમમાં પડવા માટે હતો. હવે જા... આ લૅટર તારી બા ને આલી આય...! કમ-સે-કમ એનામાં તો બુધ્ધિ અને પ્રેમ ભારોભાર હશે ?

પણ આવી તો બધીઓના આખેઆખા ખાનદાનો ફૅઇલ ગયા હોય પ્રેમપત્રો સમજવામાં !

એ વખતે ફૂલ ચીતરેલા તૈયાર કોરા લવ-લૅટર નહોતા મળતા. ફૂલો આપણે ચીતરવા પડતા. એક ટપકું કરીને, એને અડાડીને બે-ચાર પાંદડીઓ ચીતરવાની. બાજુમાં 'દિલ' ચીતરવાનું. ભણવાની નૉટબુકમાંથી સ્ટૅપ્લર મારેલા વચ્ચેના બે કોરાં પાનાં ખેંચી કાઢવાના અને લિટીવાળા કાગળ ઉપર, ''પ્રિય ગોદાવરી...'' લખવાનું. (પત્રમાં આગળ જતા, 'ગોદાવરી'નું સીધું 'ગોદુ' થઇ ગયું હોય ! પ્રેમ અને લાઇફમાંથી 'વરી'ને કાઢી નાંખવાની... !) પાનકોર નાકે હાથમાં થેલી પકડીને અત્તરની શીશીઓ વેચવાવાળા ઊભા હોય, એ લઈને રૂમાલ પર બે ટીપાં નાંખીને રૂમાલ પત્ર ઉપર ઘસી નાંખવાનો, એટલે પેલી પત્ર ખોલે ત્યારે એને બસ...ખુશ્બુ ખુશ્બુ મળી જાય. એ અફ કૉર્સ, એવું સમજવાની હોય કે, આ તો અશોકના શ્વાસની ખુશ્બુ છે, કારણ કે, પત્ર નીચે આપણે એવી માહિતી આપી હોય કે, તારી યાદ આવતા જ મારા શ્વાસમાંથી સુગંધો છૂટવા માંડે છે. ઉનાળામાં પ્રેમોમાં બહુ સાચવવું પડે કારણ કે, ગડી વાળેલો પ્રેમપત્ર ખિસ્સામાં મૂક્યો હોય ને ખિસ્સું પરસેવાવાળું હોય. કવર ખોલતાં જ ડાર્લિંગના મોંઢા ઉપર કોક મરી ગયાના હાવભાવ આવે. ચોમાસામાં તો એથી ય મોટી તકલીફ. ગોદાવરીના 'ગો' ઉપર વરસાદનું ટીપું પડયું હોય તે 'ગો' પછીનો 'દુઉઉઉઉઉઉઉઉ' લંબાઇને બહુ લાંબે પહોંચ્યો હોય. 'ગો' ભૂંસાઇ ગયો હોય. નૉટબૂકના કાગળ ઉપર વરસાદના ટીપાંને કારણે આખા પત્ર ઉપર વાદળી લિસોટા પડયા હોય. ભીની પ્રેમિકા સારી લાગે, પત્ર નહિ. એ ખોલવા જાય ત્યારે ચોંટેલા પાપડના બે પડ ઉખાડવાના હોય, એટલી ધીરજ ધરવી પડે, પણ આજકાલની પ્રેમિકાઓમાં એટલી ધીરજ ને આવડત હોય ? બહુ મજૂરી કરવા છતાં ન ખૂલે, એટલે કેમ જાણે એના બાપાએ તો આવા હજારો પત્રો ખોલી નાંખ્યા હોય, એમ એના ફાધર પાસે આપણો લૅટર ખોલાવવા જાય ડોબી !

''ક્યા ગધેડાએ આ લૅટર લખ્યો છે, ગોદાવરી ?'' તાડૂકે સાલો !

મારા ફોઇએ મારૂં મૂળ નામ 'ઇચ્છાશંકર' પાડયું હતું, પણ ઘરમાં બધાને આટલું લાંબુ નામ બોલતા મ્હોંમાંથી થૂંક ઊડતું, એટલે ટુંકું નામ 'અશોક' પાડી દીધું... (કહેવાય છે કે, આખા વિશ્વમાં એ પછી આટલું સુંદર નામ બીજા કોઇનું પડયું નથી... આ તો એક વાત થાય છે !)

પણ મારૂં એકે ય લક્ષણ કે નામ 'ગધેડો' તો બંધ બેસતું આવતું જ નહોતું, છતાં ભાવિ સસરો મારા માટે આવું નામ શોધી લાવ્યો હતો, એ મને ન ગમ્યું. પણ યુધ્ધ પૂર્વે નાનામોટા ઘા તો હરએક યોધ્ધાએ ઝીલવા પડે છે, એ શું હું નહતો જાણતો ? મારે ગોદુ સાથે પરણવું હતું, એના બાપ સાથે નહિ. ગોદુ પણ મારી પ્રેમિકા હોવા છતાં સ્માર્ટ નીકળી. મારી જેમ ફાધરને ય ઉલ્લુ બનાવવા ઉપર એનો હાથ સારો બેસી ગયેલો, એટલે તરત કહી દીધું, ''પિતાજી...(એ જમાનામાં 'ડૅડ ને ફૅડ''' નહોતું બોલાતું.) આ લૅટર તો સવિતાનો છે. એને આપવા માટે મને મહેશચંદ્રએ આપ્યો હતો.''

''તો એમ બોલ ને... નહિ તો આવો સરસ લૅટર લખનાર જ મારો જમાઇ થઇ શકે. કેવા રળીયામણા અક્ષરો છે ! ભાષા ઉપર કેવો કન્ટ્રોલ છે ? નક્કી કોઇ ઊંચા ખાનદાનનો આ હૅન્ડસમ પુત્ર હોવો જોઈએ...!''

''તો પિતાજી...તમે તો એને 'ગધેડો'--''

''અરે, મેં મારી જાતને ગધેડો કીધો હતો, દીકરા...આવો અણમોલ જમાઇ શોધી ન શકે, એ બાપ ગધેડો જ કહેવાય ને ?''

''ઓહ પિતાજી...એમ વાત છે ? મને એમ કે---પિતાજી, આ લૅટર તો ચંદુકાકાના અશોકે મને લખ્યો છે... સવિતાના મહેશીયાએ નહિ !''

બસ. ગોદુના રાક્ષસ બાપને જે કઢાવવું હતું, તે કઢાવી લીધું. એ પછીની સાંજે મારા ગાલ ઉપર છ ટાંકા, પગે બે અને હાથે ચાર ફ્રૅક્ચર, એક આંખનો ડોળો મહીં ઘુસી ગયેલો ને બીજો, તવા ઉપર ઑમલૅટ વચ્ચે ફોદો ફુલી ગયો હોય એવો બહાર ઉપસી આવ્યો હતો. યારદોસ્તો તો, મને કલાકમાં કાઢી જવાના હોય, એટલા ઉમંગ અને તૈયારી સાથે મારી ખબર કાઢવા આવતા હતા. હું ખસું, તો ગોદાવરી માટે એમનો રસ્તો સાફ થાય ! મુંબઇના યુવાન શાયર મૂકેશ જોશી જેવાએ લખી પણ નાંખ્યું,

કાલે કોઇ ડાળ તૂટી છે ચાલ ઝાડની ખબર કાઢવા,

એક કૂહાડી ક્યાંક ઊઠી છે, ચાલ ઝાડની ખબર કાઢવા

ઇન ફૅક્ટ, એ જમાનામાં મારે મારા પોતાના કરતા બીજાઓને પ્રેમપત્રો લખી આપવાના બહુ આવતા. મારા પર્સનલ તો ભાગ્યે જ કોઇ દસ-બાર છોકરીઓ માટે હોય... (આપણે ખાસ કોઇ ઓળખીતી-પારખીતી હોય, એમાં જ પડવાનું. કોઇ એકલદોકલ નિઃસહાય અબળામાં નહિ ! સાલી બધીઓના બાપ તો તગડા જ હોય!) થઉ-થઉ કરતા થઇ ન શકેલો મારો એક સસરો સાયકલ દોડાવવામાં માસ્ટર હતો. એને ખબર પડી કે, હું એની છોકરી સાથે થપ્પો રમું છું, એટલે કાંકરીયા તળાવ પાસે મારી પાછળ સાયકલ લઇને દોડયો...આઇ મીન, સાયકલ પર બેસીને ! કાંકરીયું તો કેવડું મોટું છે, તમે જાણો છો. બીજે કે ત્રીજે આંટે સાઇડમાં સાયકલ પાર્ક કરીને હું એક લીલા રંગના બાંકડે બેસી ગયો ને ડોહો ફરતો રહ્યો.

મને યાદ છે, મારા બેઠા પછી સસુરજીએ કાંકરીયાના બીજાં ત્રણ ચક્કર માર્યા હતા. એને ઝનૂન એટલું જ કે, અસોકીયાએ મારા કરતા ય વધુ ફાસ્ટ સાયકલ ભગાવી છે. આજે તો એને ટપી જ જવો છે.

મારો એક પ્રેમપત્ર ખોટી છોકરીના હાથમાં આવી ગયેલો. એ સાલી તોતડું બોલતી હતી. કોઇ પણ 'સ'નો ઉચ્ચાર એ 'ત' કરતી ને મને 'અતોક' કહેતી. હું ભવિષ્યમાં હાસ્યલેખક થવાના સપના સજાવીને બેઠેલો ને આવડી આ મને કહે, ''અતોક... નટરાજમાં તતી કપૂર અને રાખીનું 'તર્મિલી' આયું છે. ચલ, જોવા જઇએ.'' મેં ના પાડી કે, મારા ફાધર-મધર ઘરે એકલા હોય.... મારાથી ન અવાય.'' તો મને કહે, ''એ તો મારા તાતુ અને તતરા કહેવાય. એમને લઇને 'તર્મિલી' જોવા જઇએ.''

તાલી... આવી ભંગારના પીતની... તૉરી તૉરી હોં.... આઇ મીન, સૉરી હોં, સાલી આવી ભંગારના પીસની વાઇફો ભેગી કરીને મારે ખાડીયામાં સરઘસ કાઢવું છે, તે આ તોતડીને પસંદ કરૂં ? સમાજને આશ્ચર્ય થશે કે, આટલો સ્માર્ટ યુવાન આવી તોતડીમાં ભરાઇ કેમ ગયો ? ઈન ફૅક્ટ, હું છેતરાઇ ગયેલો એના લવ-લૅટરોથી. અને તોતડાઓ લખવામાં ક્યારેય તોતડાતા હોતા નથી, એમાં આપણા જેવા ભોળવાઇ ન જાય ? (જવાબ : જરૂર ભોળવાઇ જાય : જવાબ પૂરો)

એ જમાનામાં મોટી મુશ્કેલી લખેલો પ્રેમપત્ર સનમને હાથોહાથ આપવાની થતી. આજના જેવા 'એસએમએસ' કે 'વૉટ્સઍપ' થોડા હતા ? આજે તો કેવી સગવડો કે, જેને 'વૉટ્સઍપ'માં પ્રેમની ઑફર મોકલી હોય તે ભૂલમાં બીજી ૧૦-૧૫ને જતી રહે ને સાલી પંદરે-પંદરની હા આવે ! અમારા વખતમાં એકનો એક લૅટર બે જણીઓને મોકલવો હોય તો બહુ બહુ તો કાગળની નીચે વાદળી રંગનો લિસ્સો કાર્બન-પૅપર મૂકતા, પણ સાયન્સ એટલું આગળ નહોતું વધ્યું કે, ઑર્ડર મુજબનો માલ જથ્થામાં બનાવી શકાય. ત્રણ કૉપી તો હદ થઇ ગઇ, ભા'આય....! ને ત્રીજી ઝાંખી કૉપી, જેને રદબાતલ કરવાની હોય, એને મોકલાય. મારી કૉલેજની એક સનમને બહુ ધાર્મિક ધોરણો જાળવીને પ્રારંભમાં જ 'જે શી ક્રષ્ણ' લખતો ને ડાર્લિંગ-ફાર્લિંગ પછી. એમાં ધ્યાન રહ્યું નહિ ને, કોકને વારાપ્રમાણે 'જય જીનેન્દ્ર' લખી નાંખ્યું, એમાં એ ભડકી, ''હું ચુસ્ત વૈષ્ણવ ને મને જય જીનેન્દ્ર...?'' મંદિરના ઓટલે જ એણે મને કાયમ માટે 'જે સી ક્રસ્ણ' કહી દીધું. હું માનું છું કે, પ્રેમમાં ધર્મ નહિ આવવો જોઇએ. લગ્ન કરીને આપણે ૮-૧૦ બાળકોના માં-બાપ થવાનું હોય... ગીરનારની તળેટીમાં લંગોટ પહેરીને બેસવાનું નથી હોતું ! સુઉં કિયો છો ?

પણ લખેલો લવ-લૅટર ચોક્કસ છોકરીને આપવામાં હજારો મુશ્કેલીઓ આવતી. આપણી દોડ પાકી નહિ, એટલે હું તો દરેક પ્રેમિકાનો પત્ર મારા કોઇ દોસ્ત દ્વારા જ મોકલાવતો.... એમાં મારા સાત ફ્રૅન્ડ્સના લગ્ન થઈ ગયેલા....! સાલી આજે એ બધીઓને મારે 'ભાભી' કહેવી પડે છે.

સિક્સર

કોઇને પૂછવા જેવા સવાલો...જો તમને જવાબો આવડતા હોય તો...!

(૧) હાઇ-વે પરના માઈલસ્ટોન શહેરના કયા ભાગથી અંતર બતાવે છે ?

(૨) અમદાવાદનું અસલી નામ શું હતું?

(૩) દેવ આનંદના ત્રણ ભાઈઓના નામ શું હતા ?

ઍનકાઉન્ટર : 03-08-2014

* બેશરમ હોવું, એ ખૂબ શરમજનક કહેવાય. સુઉં કિયો છો?

- એ તો જે હોય, એને ખબર પડે!

(રમેશ સુતરીયા 'ટ્રોવા', મુંબઇ)

* તમને વડાપ્રધાનના સલાહકાર તરીકે નિમણૂંક કરે, એ પૉસિબલ છે. શું ઇચ્છા છે?

- હું ૩૬ વર્ષથી પરણેલો છું. સલાહો લઇ લઇને ટીચાઇ ગયો છું. મારી સલાહો તો ઘરમાં ય કોઇ માનતું નથી. વડાપ્રધાન વાઇફ વગરના છે. એમને સલાહોની જરૂર ન પડે... આપણને પડે!

(ડૉ. ક્રિશ્ના-ડૉ. વિશુ ટીલ્વા, નગર પિપલીયા-રાજકોટ)

* જૂની ક્લાસિક ફિલ્મોની રીમૅક બનાવનારાઓ આપણા જૂના કલાકાર કસબીઓનું અપમાન નથી કરતા?

- એમનું ચાલે તો પોતાના ડોહા-ડોહીઓની ય રીમૅક બનાવે! આપણે વચમાં નહિ પડવાનું!

(જયેશ અંતાણી, ભાવનગર)

* નળમાંથી પાણી ઉકળતું આવે છે. શું કરવું?

- નહાવાનું ઉનાળો પતે પછી રાખજો.

(હેતુ ટેલર, હિમતનગર)

* આવતા જન્મે તમને બોલીવૂડના મહાન કલાકાર બનવા મળે, તો કયા કલાકારનો પુનર્જન્મ લેશો?

- બસ. ધી ગ્રેટ અશોક કુમાર આવતા જન્મે 'અશોક દવે' બને.

(ધનેશ મિસ્ત્રી, નડિયાદ)

* ન્યૂયૉર્કની પ્રાયમરી સ્કૂલોમાં સંસ્કૃત ફરજીયાત છે, એ વાત સાચી?

- ત્યાં તો ભણવું ય ફરજીયાત નથી... આપણી જેમ!

(નટુભાઇ ચૌહાણ, રાજકોટ)

* આ વખતે ડિમ્પલજીની બર્થ-ડે ઉપર શું ગીફટ આપશો?

- આપણે તો 'અલ્ટિમેટ' ગિફ્ટ જ આપવાની હોય ને?

(સમીર શાહ, શિકા-ધનસુરા અને જયમીન ઠક્કર, અમદાવાદ)

* બળાત્કારો કરવામાં યુ.પી. બેફામ ને એનાથી ય બેફામ અખીલેશ-મુલાયમના નિવેદનો. આ લોકો શું સમજતા હશે?

- ઈશ્વર ન કરે ને એમની પોતાની વાઇફ-દીકરી ઉપર બળાત્કાર થાય તો ય નિવેદનો તો આ જ રહેવાના... હઓ!

(સપના મેહતા, અમદાવાદ)

* મારે પણ હાસ્યલેખક બનવું છે, શું કરવું?

- જીવનમાંથી ઇર્ષા કાઢી નાંખો.

(મેહુલ સોની, રણમલપુર-ધ્રાંગધ્રા)

* આપની કૉલમમાં મધુબાલા વિશે આપના વિચારો જાણ્યા. આપ પણ એને ચાહો છો?

- જબાન સંભાલો, ચંદુ... 'મધુભાભી' લખો.

(ચંદ્રકાંત બગડીયા, પૂણે-મહારાષ્ટ્ર)

* મારે તમને મળવું છે. સરનામું આપશો?

- ક્યા કરોગે, મેરી દર્દભરી દાસ્તાન સુન કે..? મુઝે મેરે હાલ પે છોડ દો.... હોઓઓઓઓ!

(લવ પટેલ, વિસનગર)

* હવે તમે ઈ-મૅઈલ શરૂ કર્યા. શું પોસ્ટખાતા તરફથી મળતું કમિશન બંધ થઇ ગયું?

- રોજ રાત્રે ઈસબગુલના બે ફાકડા મારીને સૂઇ જજો.

(જગજીવન ગોહિલ, અમદાવાદ)

* 'ઍનકાઉન્ટર'ના જવાબો આપવાની તમે તાલીમ લીધી હતી કે વાઈફે બધું શીખવાડયું?

- પરણેલાની આવી મશ્કરી ન કરાય, ભાઇ!

(પ્રિયાંક જાની, ગાંધીનગર)

* અમેરિકામાં ઓબામા સાથે ડિનર લીધું?

- જાતનો બા'મણ છું. જે બોલાવે એના ઘેર ઓડકારો ખઇ આવવાના. ઓબામા કે કોઇની બામાં ભોજન અંગે પક્ષપાતી નથી.

(જયમીન ઠક્કર, અમદાવાદ)

* દાદુ, એવું નથી લાગતું કે, રાજકારણીઓ પાસેથી કામ કઢાવવું, એટલે અજગર પાસે ચાકરી કરાવવી?

- ધેટ્સ ફાઇન, પણ રાજકારણી પાસે તમે કિંગ કોબ્રાની છાપ પાડો, તો અબઘડી કામ થઇ જાય!

(કિશોર મકવાણા, ગોંડલ)

* મનોજ બાજપાઇની જેમ ટીવી પર તમે ઍનકાઉન્ટર કરો તો?

- મને ગોળી કયા હપ્તામાં વાગવાની છે, એ જોયા પછી જવાબ આપું.

(નિશિથ પંચોલી, મુંબઇ)

* માણસ મરે ત્યારે કેમ કોઇ કૅક કાપતું નથી?

- મરી ગયા પછી કાપાકાપી ના સારી લાગે.

(રાકેશ રાઠોડ, કૂકરવાડા-જૂનાગઢ)

* ફૂટબૉલ માટે આપનો ઈન્ટરેસ્ટ કેટલો?

- બસ. આવતો વર્લ્ડ-કપ સ્પૉન્સર કરવાનો વિચાર છે.

(માલા દેસાઇ, સુરત)

* જન્મ અને મરણથી છુટકારો કેવી રીતે પામી શકાય?

- જન્મની તો બહુ ખબર નથી, બાકી મરણના મામલે તો એક વાર મરો પછી કંઇ કહેવાય!

(ધર્મદીપ ડૉડીયા, અમદાવાદ)

* કોઇ પણ સ્ટોરીની શરૂઆત, ''એક ગરીબ બ્રાહ્મણ હતો...''થી કેમ થાય છે?

- કારણ કે, અંતમાં, '...અને ખાધું, પીધું ને 'રાજ' કર્યું' લખી શકાય માટે.

(સિધ્ધિ જોશી, પોરબંદર)

* નેતાઓના દેહો જ કેમ પંચમહાભૂતોમાં વિલીન થતા હોય છે?

- માણસો તો એમને સંઘરે નહિ...!

(મોહિત મર્થક, રાજકોટ)

* આજના શિક્ષકો વિશે આપનો શો અભિપ્રાય છે?

- મા-બાપ જેટલો જ આદર શિક્ષકોનો કરવો જોઇએ.

(રાજેશ ભાવસાર, સુરત)

* માણસ પાસે બધું છે, છતાં દર વખતે કંઇક 'ઍકસ્ટ્રા'ની લાલચ કેમ રાખે છે?

- કારણ કે, ઘણાના હાથમાં ફક્ત ઍક્સ્ટ્રા જ આવે છે... 'બધું' બીજા લઇ જાય છે.

(પલક ગોસ્વામી, મહેસાણા)

* 'કભી ખુશી, કભી ગમ' એટલે શું?

- કભી કરણ, કભી જોહર.

(કિશન પાડવી, મોરંબા)

* 'આયે હો મેરી ઝિંદગી મેં, તુમ બહાર બન કે...'

- મારાથી કોઇ ભૂલબૂલ થઇ ગઇ છે?

(દીપ દવે, અમદાવાદ)

* આલીયા ભટ્ટ વિજય માલીયાના છોકરા સાથે લગ્ન કરે, તો 'આલીયા-માલીયા' કહેવાય કે નહિ?

- વગર લગ્ન કરે, બન્ને બાપ-દીકરો અત્યારે 'આલીયા-માલીયા'ના નામે ઓળખાય છે.

(મન ઠૂમ્મર, સુરત)

'નર્તકી'(૬૩'')

ફિલ્મ : 'નર્તકી'(૬૩'')

નિર્માતા : ફિલ્મ ભારતી (મુંબઈ)

દિગ્દર્શક : નીતિન બૉઝ

સંગીત : રવિ

ગીતકાર : શકીલ બદાયૂની

રનિંગ ટાઇમ : ૧૫-રીલ્સ

થીયેટર : એલ.એન. (અમદાવાદ)

કલાકારો : નંદા, સુનિલ દત્ત, પ્રીતિબાલા (ઝેબ રહેમાન), ઓમ પ્રકાશ, ચંદ્રિમા ભાદુરી, પોલસન, નાના પળશીકર, આગા, સુરેખા પંડિત, અરૂણા ઈરાની, મોની ચૅટર્જી, કુસુમ ઠાકુર, સુજાતા.

ગીત

૧. તુમને આંખોં સે પી હો તો, મૈં ક્યા કરૂં ?.... આશા ભોંસલે

૨. હમ તુમસે મુહબ્બત કર બૈઠે, અબ દિલ સે ભૂલાના... મહેન્દ્ર કપૂર

૩. જીંદગી કી ઉલઝનોં કો ભૂલકર, આજ મસ્તી મેં.... આશા ભોંસલે

૪. પૂછો કોઇ સવાલ બચ્ચોં... રફી, ઉષા મંગેશકર, ઉષા ખન્ના, કમલ બારોટ

૫. આજ દુનિયા બડી સુહાની હૈ, કૈસી રંગીન જીંદગાની.... આશા ભોંસલે

૬. જીંદગી કે સફર મેં અકેલે થે હમ, મિલ ગયે તુમ તો.... મુહમ્મદ રફી

૭. ઇન્સાન મુહબ્બત મેં કુછ કામ તો કર જાયે.... આશા ભોંસલે

૮. અગર કોઇ હમ કો સહારા ન દેગા.... ઉષા મંગેશકર

કોઇ મૂઢમાર મારતું હોય, એવી ફિલ્મો મારે દર અઠવાડિયે જોવાની, એમાં મહાન દિગ્દર્શક નીતિન બૉઝનું નામ ડીવીડી પર વાંચ્યું, એટલે આંખ મીંચીને ફિલ્મ 'નર્તકી' લઇ લીધી.... આઇ મીન, એની ડીવીડી લઇ લીધી. હીરો-હીરોઇન પણ જોવા ગમે એવા મજ્જાના હતા, એટલે નુકસાન ઝાઝું થવાનું નહોતું.

ન થયું. થોડું થયું. અર્થાત્ ફિલ્મ સારી નીકળી ને બીજી વખત અર્થાત, એટલે એટલી બધી સારી ય નહિ. પણ '૫૦ કે '૬૦ના દાયકાઓમાં જે ફિલ્મો બનતી, તેના પ્રમાણમાં આ ફિલ્મ જરા ગમે એવી હતી. દિગ્દર્શન નીતિન બાબુનું હોય, એટલે ફિલ્મ ફાલતુ તો ન હોય. દિલીપ કુમારની 'ગંગા જમુના', 'દિદાર,' 'મિલન' (નૌકા ડૂબી), ઉપરાંત સાયગલ, પંકજ મલિકની ઘણી ફિલ્મોના એ ડાયરેક્ટર હતા. ચંડીદાસ, ધરતી માતા, પ્રેસિડૅન્ટ, દુશ્મન, કપાલ કુંડલા...પણ હિંદી ફિલ્મો બનાવનારા નીતિન બાબુને ખાસ યાદ રાખશે, ફિલ્મી સંગીતમાં 'પ્લૅબૅક-સિન્ગિન્ગ'ની શરૂઆત કરાવવા બદલ. પહેલા બંગાળીમાં 'ભાગ્યચક્ર'ને નામે એમણે જ બનાવેલી હિંદી ફિલ્મ 'ધૂપછાંવ'માં રાયચંદ બોરાલના સંગીતમાં મન્ના ડે ના કાકાબાબુ કૃષ્ણચંદ્ર ડે, અનિલ બિશ્વાસના બહેન પારૂલ ઘોષ (ગુન ગુન ગુન ગુન બોલે ભંવરવા, હમારી ગલીયા મેં...) અને સુપ્રભા સરકારે ગાયેલા ગીતથી ભારતીય ફિલ્મોમાં પ્લૅબૅક સિંગિન્ગિની શરૂઆત થઈ.

આ વાતની પાછી બહુ ઓછાને ખબર હોય કે, ધી ગ્રેટ સત્યજીત રે નીતિન બાબુના ભત્રીજા થાય અને અશોક કુમારની ફિલ્મ 'મશાલ'માં સત્યજીત નીતિન બાબુના આસિસ્ટન્ટ હતા.

આમ તો હિંદી અને બંગાળી ફિલ્મોના રૅકૉર્ડિંગમાં જ નહિ, ડબિંગમાં પણ પહેલી શરૂઆત કરનાર સીનેમેટોગ્રાફર મુકુલ બૉઝ નીતિન બાબુના સગા ભાઇ થાય, પણ આ ફિલ્મ 'નર્તકી'માં બાબુજીએ કૅમેરા મરાઠી માણુસ નાના પોન્કશેને સોંપ્યો છે અને મસ્તમધુરૂં કામ થયું છે, યસ...બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં પણ !

ફિલ્મનું નામ 'નર્તકી' વાંચીને એ શબ્દને ઊંધો કરવાનું મન થાય, પણ આપણે આટલા વર્ષોથી હિંદી ફિલ્મો જોઇ હોય, એટલે સ્ટોરી ધારી લેવાય કે, હીરોઇન નર્તકી એટલે કે તવાયફ હશે ને અચાનક આદર્શવાદી હીરો એના મુજરામાં ભરાઇ પડયો હશે. પેલાને ગામમાં કોઇ મળતું નહિ હોય, એટલે આની પાસે રાખડી બંધાવવાને બદલે લગ્નની ગાંઠો મારવા હાલી નીકળ્યો હશે. તવાયફની 'મૌસી' એને છટકવા નહિ દેતી હોય, વચમાં પાછું, હીરો કેટલો મોટો ત્યાગ આપે છે, એ બતાવવા એક સાઇડ-હીરોઇનને ઉપાડી લાવવાની, જે હીરોને ખૂબ ચાહતી હોય ને હીરો એનામાં 'ભરાઉ-ભરાઉ' થતો પણ હોય, પણ ભરાય નહિ ને છેવટે થોડી-ઘણી મારામારી, થોડા ઘણા આપઘાતના નિષ્ફળ પ્રયાસો અને છેલ્લે 'બોલ મારી અંબે....જય જય અંબે'ના નારા સાથે ગોળધાણા ખાઇને છુટા પડવાનું.

સાલા જબરા ઉલ્લુ બનતા'તા આપણે. બાપાનું રાજ ચાલે છે, તે કોઇ તવાયફ-વેશ્યાને પૈણીને ધેર લાવવાનો આપણે વિચાર પણ કરીએ? પણ એકે ય અપવાદ વગર તમામ ફિલ્મી તવાયફો ''જાલીમ જમાનાનો શિકાર'' બની હોય ને આપણો હીરો આવા જમાના સામે લડીને પેલીને પોતાના ઘેર બેહાડીને જંપે!

આ ફિલ્મ વળી નીતિન બાબુની છે, એટલે વેશ્યાને થોડી-ઘણી છુટછાટો આપી છે. સુનિલ દત્ત ગરીબ પ્રોફેસર ને નંદા તવાયફ, એટલે કે નર્તકી. સુનિલને જોઇને મોહી પડવાની સાથે સાથે બહેન નંદા આ માસ્તર પાસે અક્ષરજ્ઞાાન પ્રાપ્ત કરવાના કલાસ ભરે છે. સુનિલ પાછો આપણી નંદુને કોઠામાંથી છોડાવવાની તો કોઇ પેરવી કરતો નથી, તો શું કરે છે અને કેમ પેરવીઓ નથી કરતો, એ તો વાર્તાલેખકના પિતા જાણે. આપણી ગુજરાતી ફિલ્મોની ઍક્સ બંગાળી ઍક્ટ્રેસ રીટા ભાદુરીની મમ્મી ચંદ્રિમા ભાદુરી ''મૌસી'' છે...એને બે ઘડી એમે ય ન થાય કે, નંદાને નથી નાચગાના કરવા, તો એને જવા દઇએ. ઉપરથી પેલીને ગંગા મૈયામાં ઝંપલાવવું પડે, એવી ઉશ્કેરી મૂકે છે. આ બાજુ નંદા ય કોઇ ઓછીની નથી. આપઘાતના પ્રયાસોમાંથી ગૅરન્ટીપૂર્વક બચી જવા ઉપર એનો હાથ સારો બેસી ગયો હોય છે, એટલે તઇણ કલાકની ફિલમમાં નંદુ જ્યારે નવરી પડે, ત્યારે એકાદો આપઘાત કરતી આવે છે, કારણ કે, કોણ પાછળથી એને પકડી લઇને, ''યે ક્યા કર રહી હોઓઓઓ ?''નો ઘાંટો પાડીને બચાવી જ લેવાનું છે, એની એની પાસે સૉલ્લિડ માહિતી અને ખાત્રી હોય છે. આવાઓને તો પડવા જ દેવા જોઇએ. હીરાઓ નથી કરવા દેતા, ત્યારે એની સાથે પરણવાના દહાડા આવે છે ને ?

બીજું તમે કાંઇ માર્ક કર્યું ? ભારતભરની હીરોઇનો અડધી રાત્રે આપઘાત કરવા કોઇ પહાડની ટોચ પર જાય ને ઍક્ઝૅટ એ જ સ્થળે ઍક્ઝૅક્ટ ટાઇમસર હીરો પહોંચી જાય ! તારી ભલી થાય ચમના, તું એ તો ઓલીને પૂછ કે, અમને અડધી રાત્રે રીક્ષા મળતી નથી ને તને ઠેઠ પહાડના ટોપકા સુધી જવા માટે કઇ બસ મળી ? વળી, મોટા ભાગના હીરાઓ આંધળામૂવા હોય છે. પેલી પર્વતની ધાર ઉપરથી કાચી સૅકન્ડમાં ભૂસકો જ મારવાની છે, એ હીરો જુએ છે, છતાં પૂછે છે, ''યે ક્યા કર રહી હો...?'' અલ્યા ધોબી, તને દેખાતું નથી કે પેલી શું કરે છે ? આટલી ડૅન્જરસ જગ્યાએ શું આંબલી-પિપળી, થપ્પો ને આઇસ-પાઇસ રમવા આઇ હશે ? બે ધોલ મારીને સીધી ઘેર લઈ આવવાની હોય, જેથી પોલીસના લફરા-બફરા ન થાય ! આ તો એક વાત થાય છે.

જોવાની ખૂબી અને કૉમેડી એ છે કે, ઝૂંપડામાં રહેતો સુનિલ દત્ત પ્રોફેસર હોવા છતાં અડધી રાત્રે નવરો બેઠો વાંસળી વગાડે છે, એ વખતે એનાથી ઘણે દૂર કોઠામાં નંદાનો મુજરો સંભળાય છે. સાલી કઇ ફૅક્ટરીમાં કાન બનાવડાવ્યા હશે કે, આટલે દૂરનું પેલીના અડોસી-પડોસી કે પોલીસ-બોલીસને ના સંભળાય ને આને એકલાને સંભળાય. પાછો ઘરમાં એ ફાનસ અને પ્રાયમસ વાપરે છે. હે વાચકો, ભારતની એકે ય ફિલ્મના એક પણ દ્રષ્યમાં તમે લાઇટનો ગોળો કે ટયુબલાઇટ જોઇ ? એકે ય ફિલ્મમાં જોઇ ? ને છતાં ય, રામ જાણે કઇ ટૉરૅન્ટ કંપનીમાંથી વીજળીનો પુરવઠો આવતો હશે, તેની ગતામત પડતી નથી. નવાઇ નહિ, આઘાત નીતિન બાબુના નામે એ વાતનો લાગે કે, સુનિલના ઘેર ટીફિન આપવા આવેલી નંદા ટીફિન દરવાજાની ડાબી બાજુ મૂકે છે ને જતી વખતે ઑટોમૅટિકલી, એ જ ટીફિન જમણી બાજુ આવી જાય છે. હીરો બાહોશ હોય તો તપાસ તો કરવી જોઇએ ને કે, ટીફિનની આ ખસડાખસડીમાં ભાજપ કે કૉગ્રેસનો હાથ તો નથી ને ?

ઓર તો ઓર...કોક ખૂણાથી મધુબાલા જેવી લાગતી પ્રીતિબાલા ઉર્ફે ઝેબ રહેમાન પિયાનો વગાડતી હોય છે, ત્યારે કલૉઝ-અપમાં પિયાનો વગાડતો હાથ પુરૂષનો ભરચક રૂંવાટીવાળો અને તગડો છે. આખો શૉટ બતાવે, ત્યારે ઝેબ રહેમાન આખી દેખાય. નીતિન બાબુ ય કૉલેજ નહિ ગયા હોય, કારણ કે કૉલેજના સ્ટૂડૅન્ટ્સ બધા ૩૫-૪૦ની ઉંમરવાળાઓ છે. મારા પૈસા તો વસૂલ મુહમ્મદ રફીના વર્ષોથી ખોવાયેલા ગીત, ''જીંદગી કે સફર મેં અકેલે થે હમ, મિલ ગયે તુમ તો...'' રફી સાહેબે થેલો ભરીને બદામ ખાઇને ગાયું હોય એવું લાગે છે. આમે ય, રફી પાસેથી ઉત્તમ કામ લેનારાઓમાં ચિત્રગુપ્ત કરતા ય સંગીતકાર રવિનું નામ ઊંચું ખરૂં. જામનગરના ચંદુભાઈ બારદાનવાલાએ મોકલાવેલી સીડીઓ મુજબ તો આ બન્નેની જોડીએ અઢળક ગીતો બતાવ્યા છે. '૬૦-નો દાયકો રવિથી છવાયેલો રહ્યો. સરસ મજાના સ્ટ્રાઇક-રૅટ સાથે રવિએ આ દશકની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં ઉત્તમોત્તમ સંગીત આપ્યું છે, છતાં દુઃખ એ વાતનું મારી જેમ ભેગાભેગું તમે ય કરજો કે, હિંદી ફિલ્મોના મહાન સંગીતકારોનું લીસ્ટ તમારી પાસે જ બોલાવીએ તો વાત, શંકર-જયકિશન, નૌશાદ, ઓપી નૈયર, મદન મોહન કે સચિનદેવ બર્મનમાં પતી જાય. ઇવન તમારા જ લિસ્ટના પહેલા પાંચ સંગીતકારોમાં સલિલ ચૌધરી, રોશન, રવિ, ખય્યામ, ચિત્રગુપ્ત, શ્રીનાથ ત્રિપાઠી કે ઇવન હેમંત કુમાર કેમ ન આવે ? ધી ગ્રેટ અનિલ બિશ્વાસ, સી. રામચંદ્ર, સજ્જાદ મીયાં, જયદેવ કે વિનોદ સુધી બધાની પહોંચ ન હોય, એ સમજી શકાય પણ રવિએ તો ઉત્તમ કામ આપ્યું છે. આ તો ફક્ત વાત જ થાય છે, પણ લચ્છીરામ તમર જેવા સંગીતકારે પણ બે-ચાર ફિલ્મો છતાં કેવા દિલડોલ ગીતો બનાવ્યા હતા, ''સબ જવાં, સબ હંસિ, કોઇ તુમ સા નહિ,'' 'તૂ શોખ કલી મૈં મસ્ત પવન...' 'અય દિલ મચલ મચલ કે યૂં, રોતા હૈ ઝાર ઝાર ક્યા, અપના ચમન ઉજડ ગયા, આયેગી અબ બહાર ક્યા ?' (બધા ગીતો ફિલ્મ 'મૈં સુહાગન હૂં'ના.)

ઓકે. રવિ તો એકલો સંગીતકાર હતો, પણ હિંદી ફિલ્મોમાં એવા ય કિસ્સા બન્યા છે કે, '૪૦-ના દાયકામાં આવેલી ફિલ્મ 'ઇન્દ્રસભા'માં ૬૯ ગીતો હતા, તો '૬૦-ના દશકમાં મધુબાલાના ફાધર અતાઉલ્લાખાને ઉતારેલી ફિલ્મ 'પઠાણ'માં ગીતો આઠ હતા ને સંગીતકારો ૯. એક ફિલ્મના સંગીત માટે ૯-સંગીતકારો માનવામાં આવે ? માનજો જ, કારણ કે, તલત મેહમુદના બે અદભુત ગીતો 'આજા કે બુલાતે હૈ તુઝે અશ્ક હમારે' અને 'ચાંદ મેરા બાદલોં મેં ખો ગયા...' આ ફિલ્મના હતા. એક આખી ફિલ્મમાં અડધેથી બદલાઇને બીજા સંગીતકાઆર આવ્યા હોય એવા તો ઘણા દાખલા છે.

આ ફિલ્મનો હીરો સુનિલ દત્ત છે. કૉગ્રેસમાં હોવા છતાં બહુ અચ્છો માણસ હતો. પેલી ચોકડી ભા.ભૂ...પ્રદીપ કુમાર, મનોજ કુમાર કે વિશ્વજીત કરતા તો લાખ દરજ્જે સારો કે, આની પાસે ઍક્ટિંગ અને ઍક્સપ્રેશન્સ તો ખરા. અવાજ અને હાઇટ-બૉડી અને તદ્દન દેસી હૅર-સ્ટાઇલ હોવા છતાં જોવો ગમતો. આ એક જ હીરો એવો હતો કે, એ જમાનાની મોટા ભાગની ટોચની હીરોઇનો સાથે એની એવી પૅર બનતી કે, આપણને એ જ પૅર બેસ્ટ લાગે. યાદ કરો, સુનિલ-નૂતન, સુનિલ-વહિદા, સુનિલ-આશા પારેખ, સુનિલ-વૈજ્યંતિ માલા, સુનિલ-નંદા, સુનિલ-મીના કુમારી, સુનિલ-સાધના, સુનિલ-માલા સિન્હા, સુનિલ-સાયરા બાનુ....અરે, સુનિલ દત્ત સાથે તો શકીલા, લીલા નાયડૂ કે બી.સરોજાદેવી પણ ખરી. એક માત્ર ગીતા બાલી સાથે એની કોઇ ફિલ્મ યાદ નથી આવતી.

માન આ પંજાબી માટે એટલા માટે વધારે થાય કે, એ સમયના કે આજના એકે ય હીરો લંપટવેડાં કર્યા વિના રહી શક્યા નથી. કોઇ હીરોઇન સાથે લફરૂં તો સામાન્ય વાત ગણીએ, પણ રાજ-દિલીપ-દેવથી માંડીને આજનો કોઇ હીરો કોરોધાકોડ નથી, જે પોતાની હીરોઇન તો ઠીક, ડાન્સ-ગીતમાં હીરો-હીરોઇનની પાછળ નાચતી એકસ્ટ્રા છોકરીઓને ય કોઇએ છોડી હોય ! એ દ્રષ્ટિએ સુનિલ દત્ત કૅરેક્ટરનો ખૂબ ચોખ્ખો હતો.

નંદાને હમણાં આપણે ગૂમાવી, પણ એ ય કેવી પવિત્ર સ્ત્રી હતી ? જોઇ જુઓ જરા કે, કેવા કેવા હૅન્ડસમ હીરોઝ સાથે એણે કામ કર્યું હતું, એમાંથી એકે ય ના હાથમાં એ ન આવી ? ના. એકે ય ના હાથમાં નંદા નથી આવી. હરકોઇ કબુલ કરશે કે, નંદાનું રૂપ નજર સૅક્સી બનાવે એવું નહિ, પવિત્ર બનાવે એવું દૈવી હતું. એને જોઇને ખરાબ ભાવો ન આવે, નૂતનની જેમ. યસ. આ ફિલ્મની સાઇડ-હીરોઇન પ્રીતિબાલા એટલે કે ઝેબ રહેમાનનો નાનો પણ મૂલ્યવાન જમાનો હતો. માલા સિન્હા ધર્મેન્દ્રને સંભાળવવા ''ગૈરોં પે કરમ, અપનોં પે સિતમ, અય જાને વફા, યે જુલ્મ ન કર'' એ ફિલ્મ 'આંખે'ના ગીતમાં આ 'ગૈર' એટલેએ ઝેબ રહેમાન. મૂળ એ કેદાર શર્માની શોધ, જેમણે એનું નામ 'પ્રીતિબાલા' રાખ્યું હતું, પણ કેદારનો હાથ છુટયો, એટલે બહેને અસલી નામ 'ઝેબ રહેમાન' રાખ્યું હતું. મધુબાલાને થોડી થોડી મળતી આવતી બીજી હીરોઇન 'સોના' હતી, જેને ડૉન હાજી મસ્તાન એટલે પરણ્યો કે, મધુબાલામાં એ નિષ્ફળ ગયો હતો. ધરમ-રાખીની ફિલ્મ 'જીવન-મૃત્યુ'માં લતાએ ગાયેલ મુજરો, 'જમાને મેં અજી ઐસે કઇ નાદાન હોતે હૈ...' આ ઝેબી ઉપર ફિલ્માયું હતું.

ફિલ્મમાં નાના પળશીકર, ઓમ પ્રકાશ અને આગા પણ ફિલ્મને ઊંચી બનાવી શક્યા નથી. યસ, સાઉથના ડાન્સ-ડાયરૅક્ટર બી.સોહનલાલે નંદા જેવી આમ તો, નૉન-ડાન્સર પાસે ઘણા અઘરા સ્ટેપ્સવાળા નૃત્યો બખૂબી કરાવ્યા છે, એ જોવાનો લહાવો ખરો.