* દરેક દિવસ તમારી જિંદગીનો છેલ્લો દિવસ છે, એમ માનીને જીવે જાવ, તો એક દિવસ તમે સાચા પડવાના... સુઉં કિયો છો ?
- (વિધિનીકેવી વિચિત્રતા... ? આ સવાલ પૂછનાર અને 'એન્કાઉન્ટર'ના કાયમી ચાહક, જેમનું નામ તમને પણ ખબર છે, તે જૈન શ્રેષ્ઠી શ્રી. રમેશ સુતરીયા- ટ્રોવા, મુંબઈ)નું અવસાન થયું છે. અને છેલ્લો સવાલ પણ કેવો પૂછ્યો... ફરી વાંચી લો. શું જવાબ આપું ? બસ, ભગવાન શ્રી મહાવીર તેઓના આત્માને શાંતિ આપે.)
નકલ કરવામાં તો આપણા ભાઈઓને કોણ પહોંચી વળે એમ આજે ય છે ? ૧૯૬૨-થી (ડૉ.નો) શરૂ થયેલી જેમ્સ બોન્ડની ઇંગ્લિશ ફિલ્મનો પ્રભાવ દુનિયાની બીજી કોઈ ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી ઉપર પડયો કે ન પડયો, આપણી મુંબઈ- નગરીની ફિલ્મોવાળા તો ભ'ઇ ન્યાલ થઈ ગયા જેમ્સ બોન્ડ ઉપરથી ચોરી કરીને બનાવેલી ફિલ્મો બનાવીને ! અસલી જેમ્સ બોન્ડનો કોડ નંબર ૦૦૭ હતો, તો આપણા જીતુભ'ઇને ઍજન્ટ ૧૧૬ બનાવી દેવાયા... ને એમાં ય, એનું ફિલ્મમાં નામ, 'ગોપાલકૃષ્ણ પાન્ડે.' ભારતના દર્શકોએ પેટો ભરી ભરીને આ પહેલી જેમ્સ બોન્ડ (!) ફિલમ ભરપેટ માણી અને ઠેર ઠેર રજત કે સુવર્ણ જયંતિઓ થઈ. એ જમાના પૂરતું એમાં કાંઈ ખોટું ય નહોતું. વર્ષોથી લોકો રાજેન્દ્રકુમાર છાપની પેમલા- પેમલીની રોતડી ફિલ્મો જોઈને કંટાળ્યા હતા, તે એટલે સુધી કે નડિયાદનો કોઈ રાજુ સીધેસીધો મહેમદાવાદની મંગળા સાથે પરણી જાય તો કોઈ મજો નહતો આવતો... મા-બાપો તરત હા પાડી દે, વિલન વચમાં પથરાં નાંખે કે સાંજના સમયે હીરોઇન ચોધાર આંસુએ માથે ઓઢીને મંદિરમાં કરુણ ગીત ન ગાય ત્યાં સુધી લગ્ન કરવાનો કોઈ ટેસડો જ ન પડે.
બસ. કંટાળેલા પ્રેક્ષકોને 'ફર્ઝ' ટાઇપની શરૂ થયેલી ફિલ્મોએ તરવરાટમાં લાવી દીધા. અમદાવાદના બહુ ફાલતુ થીયેટર લાઇટ હાઉસ જેવામાં ય ફિલ્મ 'ફર્ઝે' ૫૨ અઠવાડિયા પૂરા કર્યા, એ જ અરસામાં લાઇટ હાઉસથી માંડ અડધા કિ.મી. દૂર રૂપમ ટોકિઝમાં મનોજકુમારની ફિલ્મ 'ઉપકાર' બાવન વિક્સ- પુરા કરવાની તૈયારીમાં હતી. પણ લાઇટ હાઉસની પાછળ અડીને પડેલી પ્રકાશ ટોકિઝમાં આ જ જીતુભ'ઇની ઘણી સારી ફિલ્મ 'ગુન્હાઓં કા દેવતા'માં કાગડા ઊડતા હતા. હજી હમણાં પંદરેક દિવસ પહેલા જીતુએ પોતાને ગમેલી પોતાની સર્વોત્તમ ફિલ્મ 'ફર્ઝ' નહિ, 'ગુન્હાઓ કા દેવતા'ને ગણાવી છે. એ બહુ ચાલી નહિ, એ જુદી વાત છે.
આ ફિલ્મ હિટ જશે, એવી અપેક્ષા અને ઉતારનારા કે જોનારાઓમાંથી કોઈએ ક્યારેય રાખી નહોતી ને છતાં દશે દિશાઓમાં આ ફિલ્મ 'ફર્ઝ'નો જયજયકાર થવા લાગ્યો. એટલે 'લક' લૂંટી લેવાના ધખારામાં એ પછી આવેલી બે ફિલ્મો 'કિંમત' અને 'રક્ષા'માં જાસૂસ હીરોના નામ ગોપાલકૃષ્ણ પાન્ડે રાખવામાં આવ્યું હતું. જે આ નામ 'ફર્ઝ'માં જીતેન્દ્રનું હતું. મૂળ તો આ ફિલ્મના હીરો તરીકે ફિરોઝખાન નક્કી થઈ ગયો હતો, પણ બીજી ફિલ્મોમાં વ્યસ્ત હોવાના કારણે ચાન્સ જીતુભ'ઇને મળી ગયો. જીતુ પહેલેથી જ કરોડપતિ બાપનો દીકરો હતો અને કોઈપણ ભોગે એને હીરો બનવું હતું. વ્હી. શાંતારામે એને 'ગીત ગાયા પથ્થરો ને'માં ગીત જેવો નહિ, પથ્થર જેવો રોલ આપ્યો, પણ સાદી સેન્ડવીચે ય હોટલ તાજમહાલમાંથી આવી રહી હતી, એ ધોરણે એ ફિલ્મ જીતુ માટે લેન્ડમાર્ક બની ગઈ. પણ પેલી આગલી વાત હાથમાંથી છટકી રહી છે, 'ગુન્હાઓ કા દેવતા'વાળી... જીતુને એ ફિલ્મ મળી જાય તો બેડો પાર થઈ જાય. હીરોઇન રાજશ્રી અને સંગીતકારો શંકર- જયકિશન હતા, એટલે હીરો તરીકે ફેઇલ પણ જઉં, તો ય ફિલ્મ તો ચાલવાની.. આપણું નામ થવાનું ! જીતુ ય બિઝનેસમેનનો દીકરો હતો (અસલી નામ 'રવિ કપૂર') કોઈ પણ ભોગે નિર્માતા દેવી શર્માની આ ફિલ્મ હાથમાંથી જવા દેવા માંગતો નહતો. પણ નસીબના હાથમાં ય દસની નોટ પકડાવવી પડે એમ હતું. દેવી શર્માનું બજેટ ખૂટી પડયું. શંકર- જયકિશનની ચારે કોર બોલબાલા હતી ને પોતાનો ચાર્જ એક રૂપિયો ય ઓછો કરવા માંગતા નહોતા. જીતુભ'ઇ તરત પહોંચી ગયા શંકરના કૈલાસધામમાં ! અર્થ એવો નહિ કે, જીતુભ'ઇ 'કૈલાસવાસી' થઈ ગયા, પણ એ બન્ને સંગીતકારોને જીતુએ પોતાને આ ફિલ્મમાં કામ કરવાની પૂરી રકમ હાથમાં પકડાવી દીધી... 'ખૂટે તો બીજા માંગજો' કહીને !
ફિર ક્યા ? બાત બન ગઈ ! ફિલ્મ શરૂ થઈ અને ઠીક ઠીક ચાલી ય ખરી. જીતુને હીરો તરીકે સફળતા ખૂબ સારી મળી. ફિલ્મનું સંગીત તો બહુ ન જામ્યું, ને રાજશ્રી જેવી (એ જમાના પ્રમાણે) સેક્સી ગણાતી હીરોઇન કરતા ય ફિલ્મ લોકોને ગમી, બે જણના કારણે... જીતેન્દ્ર અને મેહમુદ ! આ ફિલ્મની મેહમુદની કૉમેડી હું યાદ કરૂં છું તો અત્યારે ય ખડખડાટ હસવું આવે છે. કમનસીબે, એની સીડી મળતી નથી, એટલે રાહ જોઈને બેઠો છું.
આ ફિલ્મના નિર્માતા દેવી શર્માને તમે વધારે ઓળખો એની ફિલ્મ 'ગંગા કી લહેરેં'થી. 'આન'વાળા મેહબૂબખાન અને 'રામાયણ' ટી.વી. સીરિયલવાળા રામાનંદ સાગરની જેમ એ પણ ડાન્સર- અભિનેત્રી કુમકુમમાં બરોબર ભેરવાયા હતા. એ તો કુમકુમનો વળી ઉદાર સ્વભાવ કે, આંગણે આવેલા કોઈ માંગણને નિરાશ ન કરે.
'જાની' રાજકુમારની નકલમાં અક્કલ નહિ વાપરનારાઓમાં બે હીરલાઓ મુખ્ય હતા, જીતેન્દ્ર અને વિશ્વજીત. બન્ને રાજકુમારની અદાઓથી મોહિત થઈને પોતાની બધી ફિલ્મોમાં સફેદ ચુસ્ત પેન્ટ નીચે સફેદ બુટમોજાં પહેરવા માંડયા, પણ એમાં ય વિશ્વજીતે તો હદ પણ કરી નાંખી... દુનિયાને એમ જણાવીને કે, આવી સ્ટાઇલ શરૂ કરનાર એ હતો... ! તારી ભલી થાય ચમના... રાજકુમાર તો ગળે મફલરે ય વીંટાળતો હતો, એ તારી કમર ઉપર બાંધે તો ય કોઈના ગળે ના ઉતરે... !
હિંદી ફિલ્મોમાં એક માત્ર બબિતા એવી હીરોઇન હતી, જેણે પોતાની હરએક ફિલ્મમાં એક્ટિંગ બતાવવી જ પડી નથી. ફિલ્મે ફિલ્મે બસ, હસે રાખવાનું. આખી કરિયરમાં એની જેટલી કોઈ ફિલ્મો આવી, એમાંથી એની ઉપર ગૌરવ થાય એવી તો એકે ય ફિલ્મ નહિ. એ પાછી, કરિશ્મા અને કરીના કપૂરની બા થાય... બા એટલે મૉમ, યૂ નો ! 'મેરે મહેબુબ'વાળી સાધનાની એ ફર્સ્ટ કઝિન (એટલે સગા કાકાની દિકરી) થાય. એ દેખાવડી ખૂબ હતી, એની ના નહિ... કમ-સે-કમ, કરીના કપૂર મારે જેવાને દીઠ્ઠે ગમતી નથી, એવી સાવ ફાલતુ બબિતા નહિ !
અરૂણા ઇરાની હજી નવી નવી સાઇડ હીરોઇન બની હતી, એટલે જીતુ સાથે ખુલ્લા મેદાનમાં 'મસ્ત બહારો કા મેં આશિક, મૈં જો ચાહે યાર કરૂં...' જેવા આનંદ બખ્શીના વાહિયાત ગીત ઉપર ભાઈ જીતુ સાથે ઉછળકૂદનું ગીત ગાવા સિવાય એને કાંઈ કરવાનું નહોતું, પણ એ પહેલેથી જ સુંદર હતી એટલે એક ગીત તો એક ગીત પૂરતા લોકો એને જોવા ખાસ ફિલ્મ જોવા જતા, એ હજી યાદ છે. આગા તો ઠીક અધરવાઇઝ, હંમેશા ખૂણામાં જ રહેલા મૂળ અમરાવતી- મહારાષ્ટ્રના મોહન ચોટીને સારો રોલ મળ્યો હતો. એ જમાનામાં આપણી ઉંમર પ્રમાણે એને અપાયેલો તકીયા- કલામ 'વન્ડર પે થન્ડર' અમારા જેવા સ્કૂલીયા- ચાહકોમાં બહુ ચાલ્યો હતો. કોમેડી તો મુકરી ય મજાની કરે છે આ ફિલ્મમાં. મજાની એટલે કોઇ ક્લાસિક નહિ, પણ આપણને ફિલ્મ 'શરાબી'ના 'મૂછે હો તો નથ્થુલાલ જૈસી'ની જેમ એ ગમે ખરો ! ફિલ્મ 'મધર ઇન્ડિયા'ના નરગિસના ખભે હળવાળા ખૂબ જાણીતા પોસ્ટરની ય અહીં જીતુભ'ઇ પાસે નકલ કરાવી છે. એક હાથ આસમાનમાં ને બીજો પાછળ.
ફિલ્મના દિગ્દર્શક રવિ નગાઇચ મૂળ તો કેમેરાના જાદુગર હતા. મદ્રાસની ફિલ્મોમાં એમની બોલબાલા હતી. નંદા- રાજેશ ખન્નાવાળી 'ધ ટ્રેન'માં ય કેમેરા એમનો ચાલ્યો હતો. એમનું ફ્રેમિંગ કંઈક નવું હતું. પછી બહુ ચાલ્યા નહિ, એ જુદી વાત છે.
ફિલ્મની વાર્તા કંઇક આવી હતી.
સીક્રેટ ઍજન્ટ ૧૧૬ ગોપાલને એનો બોસ ડૅવિડ કામ સોપે છે, એના જેવા જ બીજા સીક્રેટ એજન્ટ અમરનાથ (પ્રકાશ થાપા)ના માફીયાઓએ કરેલા ખૂનની તપાસ કરવાનું. હવે, દુનિયાભરના બોન્ડોની કુંડળીમાં શુક્ર કંઈક વધારે પડતો પાવરફૂલ હોવાથી આપણો દેસી બોન્ડ પણ સબ્જી લેવા મોકલ્યો હોય તો સબ્જીવાળી સાથે ય પ્રેમમાં પડતો આવે. પેલી 'તપાસ'વાળું કામ વચમાં સમય મળે તો કરતો રહે. અહીં એને એવો સમય મળે છે. સીક્રેટ સર્વિસના હત્યા થયેલા પ્રકાશ થાપાની બહેન (કંચના- જેને તમે 'તીન બહુરાનીયાં'ની એક બહુરાની તરીકે જોઈ છે.)ને ફિલ્મનો વિલન અને માફિયા દામોદર (સજ્જન), જે પાછો હીરોઇન બબિતાનો બાપ બને છે..! પછી તો આવો જ ઘાણ ઉતરે ને?) ઉશ્કેરતો આવે છે કે, તારી પાછળ ગુંડાઓ પડી ગયા છે. એ જ લોકોએ તારા ભાઈનું ખૂન કર્યું છે. જીતેન્દ્ર બિચારો પોતાની ફરજના ભાગરૂપે આ કમલા (કંચન)ને મળવા જાય છે, ને કંચુની સ્કૂલમાં એવું ભણાવ્યું હોય છે કે, કોઈની પાસે કામ કઢાવવું હોય તો એને ઘેર બોલાવીને ખૂબ સેક્સી ડાન્સ કરવો ને ટાઇમ બચતો હોય તો એક ગીત પણ ગાવું એટલે જીતુને લલચાવવા 'આ યહાં દેખનેવાલા, સુનનેવાલા કોઈ નહિ હૈ.' ગીત ગાય છે. ગીતના શબ્દો ઉપરથી આપણા ઉપર એવી છાપ પડે છે કે, આ બહેન બહેરા- મૂંગાની શાળાના સંચાલિકા હશે. પણ ગીત પૂરું થયા પછી માસુમ જીતેન્દ્ર પેલીને સમજાવે છે કે, હું તો સારો માણસ છું ને તારા ભાઈના કાતિલને શોધવામાં મદદ કરવા આવ્યો છું, પણ એમ કાંઈ પેલી માને ? નથી માનતી એટલે મૂડમાં આવવા જીતુ બબિતાને બાગમાં લઈ જઈને એક ગીત ગાય છે, 'હમ તો તેરે આશિક હૈ, સદીયોં પુરાને, ચાહે તુ માને, ચાહે ન માને...' આપણી બબુ વળી ભોળી એટલે તરત માની જાય છે કે, સો- બસ્સો વર્ષ પહેલાનો મારો આશિક આ જ હશે, પણ આટલા ઘરડા આશિકની એક વાત બબલી નથી માનતી કે, 'તારા ફાધર જ માફિયા ડોન છે.' બન્ને વચ્ચે લોચા પડે છે.
દરમ્યાનમાં આપણને એ ખબર પડે છે કે, સજ્જન નામ ધરાવવા છતાં કાળા કામો કરતો આ સજ્જન પણ કોઈ મોટા ડોનના હાથનું રમકડું છે. પણ એમ કાંઈ જીતુ કોઈને છોડે ? ત્રણ કલાકમાં તો ફિલ્મ પૂરી કરવાની હોય, એટલે ટાઇમનો પાક્કો જીતુ ત્રીજો કલાક પૂરો થાય એ પહેલાં વિલનોને પૂરા કરી નાખે છે, જેની સજારૂપે બબિતાને પરણવું પડે છે.
જીતેન્દ્રના પિતા અમરનાથ કપૂરને અમૃતસરમાં જ્વેલરીનો બિઝનેસ હતો, એમાં એક દિવસ વ્હી. શાંતારામ પાસે એ જ્વેલરી બતાવવા ગયો, એમાં ફિલ્મ 'નવરંગ'માં એને એક દરબારીનો રોલ મળી ગયો. બીજી ફિલ્મ 'સેહરા'માં જીતુને પ્રમોશન મળ્યું અને હીરોઇન સંધ્યાના ડુપ્લિકેટ તરીકે સ્ત્રીના કપડા પહેરીને ઊંટ પર બેસીને ભાગવાનું હતું. વ્હી શાંતારામમાં બિઝનૅસની આવડત ખરી, એટલે એમણે એમની નવી ફિલ્મ 'ગીત ગાયા પથ્થરો'ને માં પેલા ઊંટને બદલે જીતેન્દ્રને હીરો બનાવ્યો ને તો ય ફિલ્મ ખૂબ સફળ થઈ. બહેન હેમા માલિનીએ એની અધિકૃત બાયોગ્રાફીમાં સ્પષ્ટ કબૂલ કર્યું છે કે, એ અને જીતુ સહેજમાં પરણતા પરણતા રહી ગયા હતા. આમાં કોણ બચી ગયું, એ એણે લખ્યું નથી.
'તુમ સે ઓ હસિના મુહબ્બત ન મૈને કરની થી..'ગીતમાં રફીની સાથે સુમન છે. લક્ષ્મીકાંત- પ્યારેલાલ અને મુહમ્મદ રફી તો સગા ભાઈઓ સમાન હતા. પણ લક્ષ્મી- પ્યારેએ સુમન કલ્યાણપુરને લીધી હોય, એ ઘટના મોટી નહિ, ઘણી મોટી કહેવાય. બન્ને સંગીતકારો પૂર્ણપણે લતા મંગેશકરના વફાદાર હતા. આનંદ બક્ષીએ રાબેતા મુજબ આ ફિલ્મના તમામ ગીતો લખવામાં પોતાના બાલમંદિરના ધો.-૪ને યાદ કર્યું હશે કારણ કે એ સ્ટાન્ડર્ડથી તો આગળ જઈ શક્યા નહિ. જીતેન્દ્રએ આ નૃત્યગીતમાં વિશ્વના મહાન જાદુગર શ્રી કે. લાલ (જુનિયર) જાદુગરની મદદ લીધી હોવી જોઈએ કારણ કે, ચાલુ ગીતે એનો આખો શૂટ અને શૂઝ બન્ને પલભરમાં બદલાઈ જાય છે. આવી કલા તો હસુભાઈ જ કરી શકે. આ ગીત પછીના એક દ્રષ્યમાં સુંદર મજાની કોમેડી જોવા મળી. હોટેલમાં જીતેન્દ્રને મારવા આવેલા ગુંડાઓની ધોલાઈ ત્યાંના ગ્રાહકો કરે છે, એમાં ફ્રીજના આકારની એક મહિલા ગુંડાને મારતા મારતા થાકી ન જાય, એ માટે એનો ગોરધન હાથમાં પંખો લઈને પેલીને પવન નાંખે રાખે છે...! લોરેલ- હાર્ડીથી શરૂ થયેલી અને ટોની કર્ટિસ- જેક લૅમનની ફિલ્મ 'ધ ગ્રેટ રેસ'થી મશહૂર થયેલી કૅક અને ક્રીમની ફેંકાફેંકી પછી તો લગભગ બધી હિંદી ફિલ્મોમાં રીપિટ થવા માંડી હતી.
આ ફિલ્મની દોમદોમ સફળતામાં મેજર શૅર લક્ષ્મી- પ્યારેના બેનમૂન સંગીતનો પણ છે. એક એક ગીત વાંચી જુઓ... જમાવટ કરી દીધી હતી એ વર્ષોમા ! શમ્મી કપૂરને કારણે પોતાની ગાયકીમાં 'તોફાન' પણ ઉમેરનાર મુહમ્મદ રફી જીતેન્દ્રને પરફેક્ટ માફક આવી ગયા હતા ને 'મસ્ત બહારો કા મૈ આશિક...' બ્રાન્ડના ગીતો પછી તો જીતુની આવનારી લગભગ બધી ફિલ્મોમાં લેવાયા. બર્મન દાદાની જેમ લક્ષ્મી-પ્યારે પણ દરેક અંતરા પછી અલગ ધૂન આપતા હતા. આ ફિલ્મનું બર્થ-ડે સોંગ, 'બારબાર દિન યે આયે...' આજની કોઈ પણ બર્થ-ડે પાર્ટીમાં અચૂક ગવાય છે. આ ફિલ્મમાં ૧૦૦૦-થી વધુ તમિલ ફિલ્મોમાં કામ કોમેડિયન તરીકે કામ કરી ચૂકેલા નાગેશ (આખું નામ, 'નાગેશ્વરન સેઇયૂર ક્રુષ્ણા ગુન્ડુરાવ')ની ''મેરા કમરા કિધર હૈ ?'' એ શરાબીની સિચ્યુએશન ખૂબ હસાવનારી છે. નાગેશે કબૂલ કર્યું હતું કે, એ હોલીવુડના હીરો- કોમેડિયન જેરી લૂઈસના પડછાયામાં જ કૉમેડી કરે છે. ફિલ્મ 'ગોલ્ડ ફિંગર'માં પોલાદની કેપ ઉપર બોન્ડ ઉપર ફેંકતા ઑડજોબનું દ્રષ્ય અહીં બેઠું લેવાયું છે. ખૂબ શક્તિશાળી ગુંડાને જીતેન્દ્ર હાથોથી મારી શકે એમ નથી, તેથી વીજળીના સ્વિચ-બોર્ડ પાસે લઈ જઈને ગુંડા પાસે એની ઉપર પ્રહાર કરાવે છે, ને પેલો પતી જાય છે. ફિલ્મનો અસલી 'બોસ' સાઉથનો રાજનાલા કાલેશ્વર રાવ 'સુપ્રિમો'ના રોલમાં છે, જ્યારે મશહુર ડાન્સર મધુમતિનો પતિ મનોહર દીપક મૂળ તો 'ડાન્સ માસ્ટર'છે, પણ અહીં સુપ્રિમોના ગુંડા તરીકે છે.
'ફર્ઝ'ને એક લેન્ડમાર્ક ફિલ્મ તરીકે જરૂર લેવાય. એના પછી જ દેશમાં બોન્ડ છાપ ફિલ્મોનો યુગ શરૂ થયો... ને આજ સુધી ચાલુ છે.
ઊંટ મારૂં ફેવરિટ પ્રાણી છે. કોઈ એના વિશે ઘસાતું બોલે, તે મારાથી સહન નહિ થાય. ઊંટોના વખાણ થતા હોય તો કોઈ મારા વખાણ કરતું હોય, એવો રાજી થઉં છું. ઊંટોથી પ્રભાવિત થવાનું કારણ એ લોકોના હાઈટ-બોડી. જીરાફો એમના કરતા ય વધુ લાંબા હોય છે, પણ ઊંચા નથી હોતા. વ્યક્તિગત ધોરણે, હું ઊંચાઈનો માણસ છું... લંબાઈનો નહિ ! ઊંટલોકો શાંત પ્રાણી હોવાને કારણે પણ મને મારા દર્શન ઊંટમાં થાય છે. આજ સુધી કોઈ ઊંટે કોઈને બચકું ભર્યું હોય એવું સાંભળ્યું ? ગુસ્સે થઉં, તો ગાળો બહુ બોલું, પણ બચકું ન ભરૂં. આ ઊંચા માણસનું લક્ષણ છે. આપણો એ સ્વભાવ જ નહિ (... ગાળો બોલતા બોલતા બચકું ભરવાનો !)
રવિવારની મારી કોલમ 'એન્કાઉન્ટર'માં કોકે મારા જીવનની આખરી અભિલાષા વિશે પૂછ્યું હતું, તો મેં પ્રસન્ન મોંઢે જવાબ આપ્યો હતો, 'બસ... મરતા પહેલા એક વખત ઊંટ ઉપર બેસવાની ઇચ્છા છે.' છેલ્લા ૧૧-૧૧ વર્ષોથી આ સપનું પાળી રહ્યો છું. જવાબમાં કેટલાક વાચકોએ તાબડતોબ-કાલે ને કાલે ઊંટની વ્યવસ્થા કરી આપવાની ઓફરો કરી હતી, તો કેટલાકે ગુસ્સે થઇને મારા ઉપર ફિટકાર વરસાવ્યો હતો કે, 'છોડી દો... છોડી દો, પ્રાણીઓ ઉપર અત્યાચાર છોડી દો... !' (ખરેખર તો, મારા બેઠા પછી લોકોએ આ સલાહ સંબંધકર્તા ઊંટને આપવી જોઇએ... સુઉં કિયો છો ?)
અનેક રાતો મેં દિવાસ્વપ્નોમાં મારી કાયાને ઊંટ ઉપર બેઠેલી નિહાળી છે. કેમ જાણે બેઠા પછી હું ઊંટની પીઠ થપથપાવતો ન હોઉં ? છતાં કેટલાક લોકો એવું માને છે કે, શહેનશાહી તો ઘોડા ઉપર બેસવામાં હોય, ઊંટ-ગધેડા ઉપર નહિ ! પણ મારા વિચારો સામાન્ય પ્રવાહોથી અલગ છે. બેસવા માટેના ભાડુતી ઘોડા તો માઉન્ટ આબુમાં જોઇએ એટલા મળે છે, પણ ઊંટ પર બેસવા માટે કચ્છ-ફચ્છ જવું પડે. અમદાવાદમાં રીક્ષાની માફક ઊંટ કરી લેવાતું નથી. અને ઘોડા ઉપર બેઠા પછી જીવનમાં સાબિત શું કરવાનું ? જે કોઈ ફોટા પડાવીએ, એ તો ઘોડાના સારા આવવાના છે, જ્યારે કમ-સે-કમ ઊંટો કરતા તો આપણે વધારે હેન્ડસમ લાગીએ ? ઊંટો અને મારી ચામડીનો કલર એક જ છે. મારા હોઠ ઊંટ જેવા લબડતા નથી. મારા બરડામાંથી ઢેકો નીકળતો નથી. આપણી ડોક લાંબી ખરી, પણ એટલો સંતોષ કે દાઢી કરતી વખતે ગળા ઉપર નીચે સુધી રેઝર ફેરવવું પડે છે, એમાં ઊંટની સરખાણીમાં આપણે બહુ લાંબુ ખેંચવું પડતું નથી. વળી ચાલતી વખતે મારા પગ રાંટા પડતા નથી. મતલબ, ન્યાયિક સરખામણી કરવા જાઓ તો એક એક અંગમાં મેદાન હું મારી જવાનો. કમ-સે-કમ, આપણે એની ઉપર બેઠા હોઈએ, તો ફોટા જોનારને એ પૂછવું ન પડે કે, 'આ બન્નેમાંથી ઊંટ કયું ?' આ તો એક વાત થાય છે.
શોખિનો ઘરમાં કૂતરાં પાળે છે, પણ ઊંટો કોઈ નથી પાળતું, એનો મને ખેદ છે. જો કે, ભારતભરના મકાનોની છત દસ-દસ ફૂટની માંડ હોવાથી, ધારો તો ય ઘરમાં ઊંટ પાળી શકાતું નથી. ગળામાં બૅલ્ટ ભરાવી (ઊંટના ગળામાં) એને મોર્નિંગ-વોકમાં લઇ ન જવાય. લાડમાં એને બિસ્કીટ ખવડાવવું હોય તો ય પહોંચી ન શકો. પાળેલા ડોગીને રોજ સવારે નવડાવવું પડે, એમ ઊંટને ચોળી ચોળીને એક વાર નવડાવવાનો વિચાર તો કરી જુઓ. એને પી-પી કરાવવા કે બીજી કોઈ સારા ઘરની ઊંટડી સાથે 'મેટિંગ' કરાવવા બહાર લઇ જવું પડે, એમાં તો 'જીસકી ન જાત કા પતા હૈ, ન પાત કા...' એવી કોઈ ઊંટડી ભટકાઈ ગઇ તો ઊંટ તો પછી, પહેલા આપણા ઉપર કેવા સંસ્કાર પડે ? 'મેટિંગ'નો મતલબ તમે જાણતા હો, તો ખબર હશે કે, બહાર નીકળ્યા પછી (જેમ પાળેલા કૂતરાને લઇ જ જવા પડે છે એમ) આપણા ઊંટ સાથે પ્રેમ-સંબંધ બંધાવવા ઊંટડી ગોતવા ક્યાં ક્યાં ભટકવું પડે ? ને એમાં, કંઇક જુદું સમજીને ઊંટડી 'આપણી પાછળ'દોડી, તો હું નથી માનતો, આપણે એનાથી વધુ ફાસ્ટ દોડી શકીએ !
પણ જીવનમાં મારે એક વખત તો ઊંટ પર બેસવું જ હતું. માંડવી-કચ્છના દરીયા કિનારે આવા ભાડુતી ઊંટવાળા બેસે છે. યોગ્ય ચાર્જ લઇને આપણને બેસવા દે છે. કહે છે કે, ઉપર બેઠા પછી આપણે ઊંટને કોઈ અડપલું નહિ કરવાનું... હખણા રહેવાનું ! આપણે એનાથી બીવાનું... એ આપણાથી બીએ, એ ન ચાલે. હું છેલ્લા ૧૧ વર્ષથી ખાસ ઊંટ પર બેસવા માંડવી જઉં છું, પણ હજી સુધી હિમ્મત નથી ચાલી. આપણા જેવા ભોળા માણસો બહુ બહુ તો ટ્રાય મારી જોઇએ... પેલું બેસવા દે તો ઠીક છે, નહિ તો આટલા ક્ષુલ્લક કારણોસર કોઇની સાથે કાંઈ સંબંધો બગાડાય છે ?
અમે હોઈશું કોઈ ૮-૧૦ પરિવારો. મારા સિવાય કોઇને ઊંટોમાં રસ નહિ. બધાને દરિયો વહાલો હતો. અલ્યા, દરિયે તો આજે નહિ તો કાલે પડવાનું જ છે... મગર ઐસે ઊંટ બારબાર નહિ મિલતે ! લેકીન મૈં ભી આખિર એક ઇન્સાન હું... ડર તો લાગે ને ? ઊંટવાળા ભાઈ સાથે ભાવ-બાવ ઠરાવી લીધો... (એની ઉપર બેસવાનો નહિ... ઊંટ પર બેસવાનો ! સ્પષ્ટતા પૂરી)
પણ દરીયાની રેતી પર બેઠેલા ઊંટને જોઇને થોડી બીક તો લાગી. 'આની ઉપર ના બેસાય... એ તો ઊંટીયું છે... ગબડાવી દે તો એટલી હાઈટથી નીચે પડવાનો મને અનુભવ જ નથી.' મેં સાઈડમાંથી જોઈ લીધું કે, ઊંટ મારાથી સહેજ પણ ગભરાતું નહોતું. એમ રાજી ય નહોતું થતું. હકીકતમાં એણે મારા આવવાની નોંધ તક લીધી નહોતી. હું ભાષણો કરવા જઉં છું ત્યાં મને જોઇને લોકો કેવા માનપાન આપે છે, જ્યારે આ જનાવર ૧૨૦નો મસાલો ચાવતું હોય, એમ ચાવે જતું હતું. મારી ઉપસ્થિતિની કોઈ કિંમત નહિ. ઊંટ લોકોની બાઓએ સારા સંસ્કાર ન આપ્યા હોય.
'બીતા નહિ... ?' તારી ભલી થાય, ચમના. આ સલાહ તારે ઊંટને આપવાની હોય, મને નહિ. હજી એ મને ઓળખતું નથી કે હું કોણ છું ?... હું એનાથી બીવું... ? અરે, મારાથી ચાર-પાંચ ફૂટ જ સામે વાઘ-સિંહને બેઠેલા જોયા છે, પણ ઊંટ અને મારી વચ્ચે તો લોખંડની જાળી પણ નથી, તો હું ડરીશ ?
જો કે, બીક તો લાગતી હતી. આમાં શું હોય છે કે, જાનવરો ઉપર કદી ભરોસો ન કરાય. એમનું ક્યારે છટકે, એની ખબર ન પડે. મને બાંવડેથી પકડીને ઊંટવાળા મગનજીએ મને ઉપર બેસાડયો. ઊંટે પેટમાં કોઈ ઘચરકો ખાધો હશે, એની અસર સીધી મને એની પીઠ પર દેખાઈ... આઈ મીન, અનુભવાઈ. ડરનો આ પ્રથમ તબક્કો હતો ને હું જાણતો હતો કે આવા તો અનેક તબક્કાઓ આવશે. રણે ચઢેલો રાજપૂત અને ઊંટે ચઢેલો બ્રાહ્મણ કદી દુશ્મનોના ઘચરકાઓથીગભરાતો નથી. મગનજીએ 'હિડ...' કીધું, એમાં તો ગૅસ ઉપર શેકવા મૂકેલો પાપડ વાંકોચૂકો વળીને ટટ્ટાર થાય એમ બેઠેલું ઊંટ ઊભું થતાં હું આગળ-પાછળ-ઊંચે-નીચે વાંકો વળીને ધક્કા સાથે ટકી ગયો. ઊંટો ડ્રાઈવ કરવામાં આર.ટી.ઓ.વાળા લાયસન્સ માંગતા નથી એટલે પાસ થવા માટે ઊંટે નહિ પણ આપણે શું કરવાનું હોય છે, તેની ખબર નહિ એમાં, મારાથી પગની એડી વડે ઊંટના પેટ ઉપર એક લાત મરાઈ ગઈ... !
બસ... પછીની કથા હૃદયદ્રાવક જ નહિ, ખભાદ્રાવક કે છાતીદ્રાવક પણ છે. ઊંટ કંઇક જૂદું સમજ્યું હશે ને એને એના મનનો માણીગર મળી ગયો સમજીને પૂરજોશમાં ભાગ્યું. કહે છે કે ઊંટ પર હસ્તમેળાપ કરવા બેઠા હો, એમ ટટ્ટાર બેસવાનું હોતું નથી. એ ચાલે એમ આપણે ય કમર અને કૂલાં આગળ-પાછળ હલાવતા રહેવું પડે, જેથી બેલેન્સ જળવાય. પણ મેં કેમ જાણે એને કોઈ નોન-વેજ જોક ન કીધો હોય, એમ છંછેડાઈને એ ઉછળતું-ઉછળતું ભાગ્યું... અહીં મારો જીવ જતો હતો ને ગભરામણ છૂટતી હતી... સમજો ને, મારો આખરી વક્ત આવી ગયો હતો, છતાં આ દ્રશ્ય જોઇને મારી વાઈફે અમારા ગુ્રપવાળાઓને કહી દીધું, 'જોવો ને, ભા'આ...ય! અસોક ઊંટ ઉપરે ય હખણા રિયે છે... ? નક્કી કાંઈ અડપલું કયરૂં હસે... !'
હાથ ઉપર છ ટાંકા, પગે ફેકચર, એક તૂટેલો દાંત, ગરદન બન્ને ખભા વચ્ચે વધારે ઊંડી ઉતરી ગઇ અને ડોક્ટરનું ટોટલ બિલ રૂ. ૬૨,૦૦૦/- સાલું જે ખબર કાઢવા આવે, એ સહાનુભૂતિને બદલે ઠપકા આપે, 'તે ઊંટ સાથે શું કરવા ગયા'તા...? જરા વિચાર તો કરીએ કે હું આ શું કરી રહ્યો છું ?' હોસ્પિટલમાં જે મળવા આવે, એ પહેલા ખંધુ હસે ને પછી ડા'યા થાય, 'જરી તો વિચાર કરવો'તો...!'
બાપા...૧૧-૧૧ વર્ષ વિચાર કરે રાખ્યો હતો... એમને એમ ઝંપલાવ્યું નહોતું !
આપણા સોનિયાજી ને રાહુલજીએ પણ ૧૧-૧૧ વર્ષ વિચાર કરે રાખ્યો હતો... ને છતાં ઊંટ પર ચઢવા ગયા...!
હરદ્વાર ગોસ્વામીનો શે'ર કોઈ કામમાં આવે તોઃ
'એક જ ઘા ને કટકા ત્રણ, સમજણ માટે ગુજરાતી ભણ,
એરણ તો અકબંધ જ રહેશે, તૂટી જાશે એક દિવસ ઘણ.'
સિક્સર
જલ્દી ન સમજાય એવી એક સૂક્ષ્મ વન-લાઈનર :
'કહે છે કે, મોબાઈલ અને કમ્પ્યૂટર્સની શોધ સમય બચાવવા થઇ'તી.'
(PART 2) ફિલ્મ 'અંદાઝ'....૧૪ તારીખના અંકથી ચાલુ....
રાજ કપૂર અને દિલીપ કુમાર એમના નાનપણથી પાકિસ્તાનના પેશાવર (પઠાણી ઉચ્ચાર, 'પિશાવર')માં સાથે ઉછર્યા-રમ્યા ને આજીવન એક બીજાના દોસ્તો રહ્યા. દિલીપના સાયરા સાથેના લગ્નમાં રાજ દિલીપનો અણવર બન્યો હતો. રાજ પહેલેથી તોફાની, હિમ્મતવાળો અને છોકરીઓનો શોખિન (જે દિલીપ પણ હતો, પણ બધું....શાંતમ, પાપમ...!) દિલીપે તેની આત્મકથા The Substance & the Shadowમાં યુવાનીના તોફાનો વિશે લખ્યું છે તે મુજબ, બન્ને મુંબઈની ખાલસા કૉલેજમાં મળ્યા અને, 'કૉલેજમાં રાજને છોકરીઓ સાથે ઘણી ફાવટ હતી. એનો બોલકો સ્વભાવ અને કુદરતી સુંદરતાને કારણે એ લોકપ્રિય પણ બહુ હતો. મારી ખાસીયત ઈંગ્લિશ અને ઉર્દુ ભાષામાં હતી. હું ખાસ કરીને છોકરીઓના મામલે ઘણો શરમાળ હતો. એક વખત રાજે મને થથરાવી નાંખ્યો. એણે કહ્યું, એના ક્લાસની એક ખૂબસુરત છોકરી મારી (દિલીપ) સાથે ઓળખાણ કરવા માંગે છે. એ દૂર ઊભી હતી. રાજ મારો ખભો પકડી પકડીને એની પાસે જવા જીદ કરવા લાગ્યો. તો ય દિલીપે ના પાડી કે, આટલી બધી પબ્લિકની વચ્ચે હું એની સાથે બોલી નહિ શકું. ''ઓકે. આપણે કૅન્ટીનમાં જઇએ. રાજે પેલીને ઇશારો કર્યો અને એ પણ કૅન્ટીનમાં આવી મારી ટૅબલ પર બેઠી. હું ઘણીવાર સુધી કાંઇ બોલી જ ન શક્યો. છેવટે મને મહાબોરિંગ ધારીને એ જતી રહી.'' એનાથી આગળ દિલીપ લખે છે, ''એક વાર રાજ મારા ઘેર આવ્યો અને મને પકડીને લઇ ગયો કોલાબા, તાજમહલ હોટલની સામે, જ્યાં ફૂટપાથ પર જઇને કહે, ''ચલો બસમાં જઇએ. અમે ગૅટવે ઑફ ઇન્ડિયા ઉતર્યા, તો રાજ કહે, ''આપણે ટાંગો (ઘોડાગાડી) કરી લઇએ. હજી ટાંગો ચાલુ થાય, એ પહેલા જ રાજ કપૂરે ફૂટપાથ પર ઊભેલી બે સુંદર પારસી છોકરીઓને પારસીઓ બોલે છે, એવી ગુજરાતીમાં બૂમ પાડીને હિંમ્મતપૂર્વક કહ્યું, ''ચલો, તુમને ક્યાં ઉટારી ડઉં....?'' રાજની ગુલાબી સ્કીન અને ચોખ્ખી પારસી ભાષાને કારણે એ બન્ને રાજને પારસી સમજી બેઠી. એ બન્નેએ રેડિયો ક્લબ સુધીની લિફ્ટ માંગી. બન્ને ટાંગામાં આવી ગઇ. એક મારી બાજુમાં બેઠી એટલે હું વચ્ચે ઘણી જગ્યા રાખીને શરમાઇને આઘો બેઠો. રાજને એવું કાંઇ નહોતું. એ ઘણો નજીક બેઠો અને થોડીવારમાં તો બન્ને વર્ષો જૂના દોસ્તો હોય, એમ વાતો કરવા માંડયા. દરમ્યાનમાં રાજનો હાથ પેલીના ખભે વીંટળાયેલો હતો અને પેલીને એનો વાંધો પણ નહતો....અફ કૉર્સ, રાજ ઇન્ડીસન્ટ કે માનમર્યાદા વગરનો નહતો. (સંદર્ભ : દિલીપની આત્મકથા પાના નં.૮૫)
આજની ફિલ્મ 'અંદાઝ' બની રહી હતી. ૧૯૪૯-માં મતલબ બન્ને પૂરજોશમાં જવાનીમાં હતા. દિલીપ ૨૭-નો અને રાજ ૨૫-નો. નરગીસ તો ૨૦-ની જ હતી. ગામ આખું જાણે છે કે, એ દિવસોમાં દિલીપકુમાર અને કામિની કૌશલ પૂરબહાર પ્રેમમાં હતા. છતાં નરગીસને રાજ તરફ ભાગતી જોઇને દિલીપનું મન નરગીસમાં ભરાયું હતું. '૫૦-ના દાયકાના હિંદી ફિલ્મોના આદરણીય પત્રકાર શ્રી ડી.પી. બૅરીએ ૧૯૫૬-ના જૂન મહિનામાં એક દિલખોલ પુસ્તક બહાર પાડયું. નૉર્મલી, ફિલ્મી પત્રકારો કોઈ હીરો-હીરોઇન વિશે લખતા હોય, ત્યારે એમાં ચમચાગીરીથી વિશેષ કાંઇ હોતું નથી. તમે એ લોકોની ઉજળી બાજુ લખો, તો નબળાઇઓ પણ લખો, એ મુજબ બૅરીએ લખેલો એક કિસ્સો દિલચસ્પ છે : ફિલ્મ 'અંદાઝ'ના સૅટ પર જ નરગીસે રાજ કપૂરને પહેલી વાર જોયો. એ પછી એણે કોક સહેલીને કીધું હતું, ''રાજને પહેલી વાર મળી ત્યારે, હું કોઇ વીજળીના તારને અડી ગઇ હોઉં, એવું મેહસૂસ કરવા માંડી.'' પહેલી નજરના એ પ્રેમ પછી નરગીસ રાજમાં એટલી હદે સમાઇ ગઇ કે, કોઇક દોસ્તે એનું ધ્યાન રાજના પરિણિત હોવા ઉપર દોર્યું, ત્યારે નરગીસે બિનધાસ્ત કહી દીધું, ''જેને હું ઓળખતી હોઉં, એને પરણવા કરતા રાજની રખાત બનવાનું મને મંજૂર છે.''
બીજી બાજુ, દિલીપ કોઇ હિસાબે નરગીસને મેળવવા માંગતો હતો ને નરગીસ વધુ તો દૂર એટલે ભાગતી હતી કે, એને ચોક્કસ ડાઉટ હતો કે, દિલીપ હિંદુ-મુસલમાનનો કૌમી મુદ્દો ઉઠાવીને રાજને નરગીસથી અલગ કરવા માંગતો હતો. (આ કામ દિલીપે મેહબૂબ અને કે.આસીફ સાથે મળીને દેવ આનંદને પણ સુરૈયાથી અલગ કરવા માંગતો હતો, એવું સુરૈયાએ રેડિયો સીલોનના જાણિતા ઍનાઉન્સર ગોપાલ શર્મા સાથેના ઇન્ટરવ્યૂમાં ખુલ્લેઆમ કીધું છે.) નરગીસ પણ મુંબઇના મરિન ડ્રાઇવ પર સુરૈયાની બાજુના બિલ્ડિંગમાં રહેતી હતી, જ્યાં દિલીપના આંગડીયા તરીકે કે.આસીફ રોજ ઘેર આવતો ને નરગીસને દિલીપ માટે સમજાવતો. એક વખત નરગીસે આસીફને મોંઢામોંઢ કહી દીધું, “How can I marry that monkey face?..... besides has he called off his grand passion for Kamini?” (આ ઇંગ્લિશ પુસ્તકનું નામ Loves of Filmstars પાના નંબર ૮૪)
એ વાત જુદી છે કે, દિલીપ કુમારે પોતાની ગ્રેસ ગુમાવી નથી. આ જ વાત થોડા જુદા સંદર્ભમાં દિલીપે આત્મકથામાં લખ્યા મુજબ, નરગીસ તેની માતા જદ્દનબાઈ સાથે અનેકવાર અમારા ઘરે આવતી. પણ આગાજી (દિલીપ પોતાના પિતાજી માટે આ ઉદ્બોધન કરતો. આગાજીએ કદી યુસુફ (દિલીપ)ની કોઇ ફિલ્મ જોઇ નહોતી, પણ ફિલ્મ 'મેલા' જોઇને આવ્યા પછી આગાજીએ એમના સગા ભાઈ અને ખાસ દોસ્ત ચાચા ઉંમરને કીધું, ''આ છોકરી તો આપણા ઘરે આવે છે. (ફિલ્મમાં દિલીપ નરગીસને પરણી શકતો નથી.) યુસુફ હા પાડે તો એની માં (જદ્દનબાઈ) સાથે દિલીપનું માગું મોકલીએ....!'' દિલીપને ખબર પડી ત્યારે એ હસી હસીને બેવડ વળી ગયો. પિતાજી તો ફિલ્મની વાર્તાને જ સાચી માની બેઠા હતા. સંગીતકાર નૌશાદ અને ચાચા ઉમર સાથે આગાજી પહેલી વાર કોઇ થીયેટરમાં આ ફિલ્મ જોવા ગયા હતા. દિલીપે આખી આત્મકથામાં નરગીસને પોતાની અંતરંગ દોસ્ત જ ગણાવી છે અને સન્માન આપ્યું છે. દિલીપ કેટલો હૅન્ડસમ અને પર્સનાલિટીમાં કેવો છવાઇ જાય એવો હીરો હતો ! એ ગુજરાતી સહિત કેટલી બધી ભાષાઓ જાણે છે ! ફૂટબૉલ અને બૅડમિન્ટનનો એ માસ્ટર હતો. ફિલ્મ 'અંદાઝ'માં એ નરગીસ અને કક્કુ સાથે બૅડમિન્ટન રમતો બતાવે છે, એમાં દેખાઇ આવે છે કે, એ પૂરો જાણકાર હતો. ફિલ્મ 'પૈગામ'માં એ બાંસુરી વગાડે છે, એ ક્લિપ મેં બાંસુરીના જાણકાર દોસ્તને બતાવી, તો એ ય ચોંકી ગયો કે, વાંસળીના અઘરા સુર એણે પરફૅક્ટ વગાડયા છે. પણ એની પત્ની સાયરા બાનુએ કોઇ જુદી જ સનસનાતી કહી કે, ''તમે સા'બને ફિલ્મ 'કારવાં'નો હેલનનો ડાન્સ ('પિયા તુ અબ તો આજા...) કરતા જુઓ, એમાં પંચમના શ્વાસના ઝટકા સાથે સા'બ પરફૅક્ટ ડાન્સ કરે છે. સા'બ આ ડાન્સ ટુવાલ પહેરીને કરતા હતા, એમાં હેલનની જેમ સૅક્સી પગ બતાવવા ટૂવાલમાંથી એક પગ એવો જ હચમચાવતો કાઢે. તો બીજી બાજુ, વ્હી.શાંતારામજીની ફિલ્મ 'ઝનક ઝનક પાયલ બાજે'નો ગોપીકૃષ્ણનો કઠિન ડાન્સ પૂરી કલાથી કરી બતાવ્યો, એ તો ઠીક, પણ એ નૃત્યમાં તબલાંના બોલ પણ ગાઇ બતાવ્યા. સ્વયં ગોપીકૃષ્ણ સિતા રાદેવી સાથે અમારા ઘરે આવ્યા ત્યારે, એમની હાજરીમાં દિલીપ સા'બે આ નૃત્ય એટલી તો ખૂબીથી કરી બતાવ્યું કે, (કોઇને એ ફિલ્મ યાદ હોય તો) ઘુમરી ખાતા ખાતા ગોપીકૃષ્ણ પોતાના વાંકડીયા વાળના અનેક ઝટકા મારે છે, એવા વાળના ઝાટકા સા'બે પણ માર્યા, ત્યારે અમે હસી હસીને બેવડ વળી ગયા હતા.''
ફિલ્મ 'અંદાઝ' દિલીપ-નરગીસ અને રાજ કપૂર ઉપરાંત હીરોઇન નિમ્મીને ય ફળી, ભલે એ આ ફિલ્મમાં નહોતી, પણ આ ફિલ્મના સંવાદ અને પટકથા લેખક અલી રઝા સાથે એનું નવું નવું પ્રકરણ શરૂ થયું હતું, એ દરમ્યાન આ ફિલ્મનું શૂટિંગ જોવા એ આવી અને રાજ કપૂરને જોતા વ્હેંત ગમી ગઇ, પ્રેમિકા તરીકે નહિ....એક ઍક્ટ્રેસ તરીકે અને તરત જ એની બની રહેલી ફિલ્મ 'બરસાત'માં એની સાઇડ-હીરોઇન તરીકે લઇ લીધી.
તમારામાંથી મારી ઉંમરનાઓને તો ખબર હશે કે, એ જમાનામાં થીયેટરોમાં રોજના ચાર શો ઉપરાંત મૉર્નિંગ, મૅટિની અને લૅડીઝ-શો પણ થતા અને એની ટિકીટો ઓછી હતી. આવી રીપિટ ફિલ્મો બહુધા ગાંધી રોડ પરના 'સિનેમા' ડી ફ્રાન્સમાં આવતી. જમાનો બ્રિટિશરોનો હજી પૂરો આથમ્યો નહતો, આઝાદી મળી જવા છતાં ય, એટલે વૃદ્ધ અને નિવૃત્ત અમલદારો યાદ હોય તો પેલો ખાખી ટોપો પહેરતા (જેને 'પિથ હૅટ' કહેવાય). વચ્ચે ડાર્ક બ્રાઉન પટ્ટો લાગતો. એ ખાખી ટોપો આ ફિલ્મમાં પહેરાતો જોવા મળે છે. આવા સાહેબો પાછા પોતાને 'સર' કહેવડાવવાનો આગ્રહ રાખતા. આજના ટયુશનીયા માસ્તરોને હજી 'સર' કોને કહેવાય, એની ખબર નથી, એટલે 'પટેલ સર, દવે સર ને જાતજાતના સરો પોતાના વિદ્યાર્થીઓ પાસે કહેવડાવે છે. કમ-સે-કમ એક વખત 'સર' એ હોદ્દો નથી, ઈલ્કાબ છે, એટલી ખબર પડી જાય તો આજથી જ પોતાને 'સર' કહેવડાવવાનું બંધ કરી શકાય.' ફિલ્મ 'અંદાઝ'ના જમાનામાં સ્ત્રીઓની હૅર-સ્ટાઇલ સાચા અર્થમાં આજે ચીતરી ચઢે એવી હતી. વચ્ચેથી પાડેલી પાંથી પાછળ ઠેઠ બોચી સુધી જાય, એના બે ચોટલા વાળીને એના છેડા ય ઉપર મૂળમાં બાંધી દેવાના અને એમાં વેણી કે ફૂલ ભરાવાતા, અથવા લાંબો ચોટલો એક આગળ અને એક પાછળ....એમાં તો, ''બહુ ફેશન મારી...'' એવું કહેવાતું. નવાઇ નહિ, પણ મશ્કરી લાગે કે, એ જમાનાના લોકો કેટલી હદે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યથી અંજાયેલા હશે કે, પોતાને શિક્ષિત અથવા 'સા'બલોગ' કહેવડાવવા આપણા દેસીઓ સુતરાઉ શૂટ પહેરીને ફરતા. આ ફિલ્મમાં લેવા દેવા વગરના ''તમામ'' પુરૂષ પાત્રો ફક્ત શૂટ પહેરીને જ ફરે છે. ફિલ્મ 'અંદાઝ' બની છે '૪૯માં અને ભારતના ભાગલા પડયા ૧૯૪૭-માં, છતાં આ ફિલ્મના એક દ્રષ્યમાં એક નકશામાં ભાગલા પહેલાનું ભારત દર્શાવાયું છે...અર્થાત્, પાકિસ્તાનને ભારતનો એક ભાગ બતાવાયો છે. લતાના તો સારા એવા ગીતો છે 'અંદાઝ'માં, પણ 'ડર ના મુહબ્બત કર લે, ડર ના મુહબ્બત કર લે...' ગીતની મઝા એ વાતમાં છે કે, આજે ય મોટા ભાગના લેખકો 'ડરના મુહબ્બત કર લે' લખે છે અને સમજે પણ છે. અહીં 'ડર ના' એટલે 'ડરીશ નહિ'નો ખ્યાલ અભિપ્રેત છે....ને આ લોકો સમજ્યા છે એ જુઓ, ''મુહબ્બત કરતા પહેલા ડરજે.'' પણ લતા અને શમશાદ બેગમને સાથે લાવવામાં નૌશાદ જેવું કામ ભાગ્યે જ અન્ય કોઇ સંગીતકારે કર્યું છે. લતા મંગેશકર ભલે વર્લ્ડ-નંબર વન હોય અને રહેવાની, પણ એક વાત સ્વીકારવી જ પડે કે, જ્યારે એ શમશાદબાઈ સાથે ગાવા ઉતરી છે, ત્યારે કંઠ શમશાદનો જ પ્રભુત્વ ઊભું કરે છે. યાદ કરો, 'બચપન કે દિન ભૂલા ન દેના....,' 'તેરી મેહફીલ મેં કિસ્મત આઝમાકર હમ ભી દેખેંગે...'ને એવા તો તમને યાદ આવે એ બીજા ય ખરા !
ફિલ્મના ટાઇટલ્સમાં આશ્ચર્યજનક રીતે ફિલ્મના કૉમેડીયન વી.એચ. દેસાઈ (વલસાડના ગુજરાતી હતા.) અને ડાન્સર કક્કુનું નામ રાજ-નરગીસની ય પહેલા મૂકાયું છે. વી.એચ.દેસાઈ બૉમ્બે ટૉકીઝની અશોક કુમારવાળી ફિલ્મ 'કિસ્મત'થી ધ્યાનમાં આવ્યો. દેસાઈ મશહૂર વિવાદાસ્પદ પાકિસ્તાની લેખક સઆદત હસન મન્ટો ('ખોલ દે')નો જીગરી દોસ્ત હતો. અશોક કુમાર સાથેની એમની ત્રિપુટી જગમશહૂર હતી. આમ તો એની પહેલી ફિલ્મ '૩૯માં બનેલી હંસા વાડકરની ફિલ્મ 'નવજીવન' હતી, જે શરદબાબુના ઉપન્યાસ ઉપર આધારિત હતી. એવી જ રીતે, 'હિંદી ફિલ્મોમાં કેબરે-ડાન્સીઝ લાવનાર 'રબ્બર-ગર્લ' તરીકે ઓળખાતી ડાન્સર કક્કુએ હિંદી ફિલ્મોમાં હૅલન આપી છે. 'કક્કુ મોરે' એનું અસલી નામ. કક્કુના કહેવાથી જ પ્રાણને દેવ આનંદની ફિલ્મ 'ઝીદ્દી'માં કામ મલ્યું અને એના કહેવાથી જ ૧૩-વર્ષની હેલનને તેની પહેલી ફિલ્મ 'શબિસ્તાન'માં કોરસ ડાન્સરનો રોલ મળ્યો. આપણે તો કોઇએ જોઇ નહોતી, પણ ફિલ્મ 'આવારા'ના કોરસ ડાન્સમાં પણ હૅલન હતી.
'૪૦-થી '૫૦ના દાયકાઓની ઑલમોસ્ટ તમામ ફિલ્મોમાં ચમકેલી કક્કુએ ગજબના પૈસા બનાવ્યા. એના વિશાળ બંગલાની ગોળે બાજુ પોતાના સ્ટાયલિશ ચપ્પલોના કબાટો મૂકાવ્યા હતા. ગણવા તો કોઇ ના ગયું હોય પણ કહે છે કે, સમૃદ્ધિમાં કક્કુ પાસે એ જમાનામાં મિનિમમ હજાર જોડી ચપ્પલોની હતી. પણ દિવસો ખલાસ થયા, એમાં છેલ્લી ફિલ્મ સુનિલ દત્તની 'મુઝે જીને દો' કર્યા પછી એ ગુમનામીમાં ધકેલાઇ ગઇ. પીવાની દવા તો જાવા દિયો, પણ પીવાનું પાણી નહિ, એવી દારૂણ ગરીબીમાં કક્કુ મુંબઇની કોઇ ફૂટપાથ પર મરેલી મળી આવી હતી. કક્કુ મુંબઇમાં હાલમાં જે ખાર જીમખાના છે, એની સામે 'કેરાવાલા હાઉસ' નામનું ધનાઢ્ય બિલ્ડિંગ હતું, જેના ટોપ ફલૉર પર પ્રોડયુસર-ડાયરેક્ટર હરબન્સ રહેતો, જેણે ફિલ્મ 'બેતાબ' ('૫૩) અને 'લકીરેં'('૫૪) બનાવી હતી. વચ્ચેના માળે કૉમેડિયન રણધીર રહેતો ને ગ્રાઉન્ડ-ફલૉર પર કૅથલિક ધર્મ પાળતું કક્કુનું ફૅમિલી રહેતું. કક્કુ શ્વાસને બદલે '૫૫૫' નામની સિગારેટ સતત પીધે રાખતી અને એના મોંઢામાંથી કાયમ સિગારેટની તીવ્ર વાસ મારતી. કક્કુનું આખું ફૅમિલી ફક્ત ઇંગ્લિશ બોલતું.
ફિલ્મ : 'અંદાઝ' કોઇ કાળે ય ક્લાસિક ફિલ્મ નહોતી, છતાં ય ત્રણે ગ્રેટ કલાકારોની ઉપસ્થિતિ જ કાફી છે આ ફિલ્મ જોવા માટે.. Go to Part 1
આખો રૂમ આખું ફિલ્મ શૂટિંગવાળાઓથી ભરચક છે. મોટી મોટી લાઈટો, મોટો કૅમેરા, જમીન પર સાપોલીયાની માફક ફેલાયેલા લાઈટના દોરડાં, મેઈક-અપવાળો, સાઉન્ડ ટૅકનિશિયનો, હાથમાં સ્ક્રીપ્ટ લઈને ફરતી કોઈ મોડર્ન છોકરી અને એક ડાયરેક્ટર.
(એક સ્પષ્ટતા : હાથમાં ઝાડુ સાથે ફોટા પડાવવા મારે સફાઈ-સપ્તાહમાં ભાગ લેવાનો નહતો...આ તો વાચકોનું મારા ઉપરથી માન ઉતરી ન જાય, માટે સ્પષ્ટતા કરી. વધુ સ્પષ્ટતાઓ માટે અમારા આગામી અંકો જોતા રહો. આપના ફેરીયાને અત્યારથી જ કહી દો. : સ્પષ્ટતા પૂરી.)
આજે તો મને ટીવી-ઍડ માટે મોડેલ બનાવાયો હતો. મારી પાસે ભરચક ડેટ્સ પડી હતી, તે મેં 'કુ કૂ... મૉડેલિંગ કરી નાંખીએ. કહે છે કે, ડાબી બાજુથી મારા ફોટા અને ફિલમ સારી આવે છે. અન્ય મોડેલો જેવા મારા હાઈટ-બૉડી તો છે જ... (ચેહરાની વાત અત્યારે નહિ... મને મજાકમસ્તી પસંદ નથી.) એટલે શૂટિંગ-શર્ટિંગ, દાઢી કરવાની બ્લૅડો, શૂઝ-સ્લિપર, શેવિંગ-ક્રીમ કે હાથ-રૂમાલની ઍડમાં હું જામું એવો છું. પણ અમારા આ ફીલ્ડમાં ઋત્વિક રોશન, શાહરૂખ કે રણવીર કપૂરોની હરિફાઈ બહુ... આપણને આગળ જ ન આવવા દે. નહિ તો મોટર-બાઈકની ઍડ કરવી હોય તો સાંજે ઑફિસ છુટયા પછી આવો... સ્ટૅન્ડ પર ચઢાવેલી બાઈક ઉપર એક પગ ઉપર ચઢાવીને, કાળા ગૉગલ્સમાં સ્માઇલ વગર મેં અનેક ફોટા પડાવ્યા છે. તમે રજનીકાંતને ભૂલી જાઓ, સાહેબ!
પણ પહેલા જ ઘાએ, મારે બાથરૂમમાં ઊભા રહીને મૉડેલિંગ કરવાનું હતું. વાઇફે તો ચિંતા ય વ્યક્ત કરી કે, ''જરા પૂછી લેજો... તમારે પ્લમ્બર-બમ્બરનું મોડેલિંગ તો નથી કરવાનું ને?'' મેં એને શાંત પાડવા કીધું ય ખરૂં કે, ''દર વખતે લોકો મારા દેખાવ ઉપરથી કાંઈ નિર્ણયો ન લે.'' મને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, ''નૉર્મલી... શૅમ્પૂ, હેર-ડાઈ કે સાબુની ગોટીઓના મૉડેલિંગમાં અમો લોકો ભરયુવાન અને હૅન્ડસમ ચહેરાઓ લઈએ છીએ. આ વખતની ઍડ એવી છે કે, વર્ષોથી જે ડોહો નહાતો-ધોતો ન હોય, એ જો અમારો સાબુ વાપરે તો રોજ નહાતો ધોતો થઈ જાય. આમાં તમે ફિટ આવતા'તા... તો, વ્હાય નૉટ ટુ ટ્રાય ઈટ આઉટ....???''
તારી ભલી થાય ચમના... હું રોજ નહાઉં છું. પણ રોજ નહિ નહાતો હોઉં, એમ તું માની કેવી રીતે લઈ શકે? આઇ પ્રોટેસ્ટ...!
આવું મેં કીધું નહિ. મૉડેલિંગનો કોન્ટ્રાક્ટ હાથમાંથી જાય. મને મળ્યા/જોયા પછી એ લોકોને મારામાં એવું કંઈક લાગ્યું હશે, કે આ નહાતો-ધોતો લાગતો નથી, માટે મારી પાસે મૉડેલિંગ માટે આવ્યા હશે ને? આપણામાં ટેલેન્ટ તો ખરી!
ઈન્ટરવ્યૂ દરમ્યાન મને પહેલો સવાલ પૂછાયો હતો, ''તમને નહાવાનો અનુભવ ખરો? આઇ મીન... આ પહેલા ક્યારેય નહાયા છો?''
સિલી લાગે એવા સવાલો એને પૂછતા નહોતા આવડયા. એને પૂછવું હતું કે, અગાઉ મેં કોઈ નહાવા બેઠેલા કે ઊભેલા મૉડેલ તરીકે કામ કર્યું છે? બાકી નહાવામાં તો મારો હાથ વર્ષોથી બેઠેલો છે. હું બન્ને હાથે નહાઈ શકું છું. સિટી વગાડતા નહાવામાં આપણો કોઈ સાની નહિ. નહાતા નહાતા મોંઢામાં પાણી ભરીને બાથરૂમની દિવાલ ઉપર પિચકારી મારી શકું છું. એક રૅકોર્ડ તો આપણા નામે છે કે, એક વાર તો ડોલ/બાલદી નહિ, ફક્ત એક ટમ્બ્લર પાણીમાં મેં આખું નહાવાનું પતાવ્યું હતું. છાંટી લેવાનું. બહુ ઓછાને ખબર હશે કે, નહાવું એ કળા છે, આર્ટ છે, પેલું આજકાલ શું ચગ્યું છે...? હા, એક 'યોગા' છે. પાણીની કરકસર છે... ઍન્ડ માઇન્ડ યૂ, સર...! હું ડોલમાંથી ટમ્બ્લર માથા ઉપર ઉલાળીને, શૉવર નીચે, નદીના કિનારે, ફૂવારાઓમાં કે પછી કપડાં પહેરીને પણ નહાયો છું. મને જરા ય અભિમાન નહિ. આપણને નહાવાનો અનુભવ કેટલો, એવું એનાથી પૂછાય કેમ?
આપણને પાછો બહુ અનુભવ નહિ એટલે મેં પૂછી જોયું, ''બાથરૂમમાં નહાવાના દ્રષ્યમાં મારે મૅઇક-અપ શું કામ કરવો પડે?''
''સર... નહાતી વખતે બાથરૂમમાં ઢોળાનાર પાણી કાળા રંગનું ન આવે માટે! ઘણીવાર કૅમેરો ચામડીનો રંગ પણ પકડી લેતો હોય છે.''
ફિલ્મો બહુ જોયેલી એટલે એ લોકોને એવું ન લાગે કે, આ સાવ નવો છે, એટલે મેં પ્રોફેશનલ મૉડેલની માફક પૂછ્યું, ''બાથરૂમમાં દાખલ થતી વખતે મારે પગની લાત મારીને દરવાજો તોડીને નહાવા જવાનું છે કે...?''
એમણે મને શાંતીથી સમજાવ્યો કે, આપણે કૌમી રમખાણોનું શૂટિંગ નથી કરતા... નહાવાનું કરીએ છીએ. તમારે સિસોટી વગાડતા વગાડતા ગળે ટુવાલ ભરાવીને બાથરૂમમાં દાખલ થવાનું છે. એક વાર છત તરફ ઊંચે જોઈને બાથરૂમનો દરવાજો બંધ કરવાનો ને-''
''ઍક્સક્યૂઝ મી... છત પર જોવાનું કારણ શું? ઓકે, ફાઈન... છત પર ગરોળી-બરોળી ચીપકી ન હોય માટે ને?''
''સર-જી, છત તરફ એટલે જોવાનું કે, બાથરૂમમાં દાખલ થયા પછી માણસની પહેલી નજર છત તરફ જ જાય... ત્યાં ઊભા ઊભા કોઈ બાજુવાળીની ખીડકીમાં જોતું ન હોય...!''
''ઓકે ઓકે... ધૅટ્સ ફાઈન... પણ... પણ અહીંથી દરવાજો બંધ કરી દઉં તો તમે લોકો મારું શૂટિંગ કેવી રીતે કરશો?''
મારી મર્યાદા જાળવવા એ લોકો કોઈ મોટેથી તો ન હસ્યું, પણ મને કહે, ''તમે એની ચિંતા ન કરો. આ કોઈ રીયલ બાથરૂમ નથી... સ્ટુડિયોનો સૅટ છે. અહીં તો...'' એમ કહીને ડાયરૅક્ટરે મને બધી ગતિવિધિઓ સમજાવી. હું તો બસ, 'યા-યા' કરતો રહ્યો. આ ધંધામાં ઘણીવાર ઈંગ્લિશ બોલવું પડતું હોય છે. એ લોકોને એવું ન લાગવું જોઈએ કે, આ પહેલી વારનો છે... સુઉં કિયો છો?
ભલે શૂટિંગ હજી શરૂ થયું નહોતું, પણ બે કલાક થઈ જવા છતાં હજી કોઈ મારો ઑટોગ્રાફ લેવા આવ્યું નહોતું. હું તો પૅન પણ ઘરેથી લઈને ગયો હતો. કારણ કે, ચાલુ શૂટિંગે ફૅન્સ-લોકો હેરાન કરે, એ પસંદ નથી. અહીં તો એમાં ય પ્રોબ્લેમ થવાનો હતો કે, મારી સાથે ફોટા પડાવવા માંગતા ચાહકો સાથે મારે નહાવાની ચડ્ડી પહેરીને જ ફોટા પડાવી શકાય એમ હતું... ને એ ય ભીના બદને! જો કે, લુચ્ચા ચાહકોનો કોઈ ભરોસો નહિ... એ લોકો તો એમે ય કહી બેસે કે, ''અમે ય અશોકજીની જેમ ભીના બદને સ્વિમિંગ-કૉસ્ચ્યૂમ પહેરીને એમની સાથે ફોટા પડાવીશું...''
તમારામાંથી કોઈએ શૂટિંગ જોયું હોય તો ખ્યાલ હશે, એમાં સાલી વારો બહુ થાય છે. એક શૉટ લઈ લીધા પછી બીજો આવતા બે કલાકે ય નીકળી જાય. ભૂલ ગમે તેનાથી થાય, આમાં તો રીટૅઇક્સ પણ બહુ લેવા પડે એટલે કે, એક શૉટ ખોટો થયો તો એનો એ જ બીજી પચ્ચી વખતે ય લેવો પડે. આ કોઈ શૂટિંગ-શર્ટિંગનું શુટિંગ હોત તો શૂટો પહેરીને ખૂણામાં બેસી રહેવાય પણ, અહીં તો દ્રષ્ય સાબુની ગોટીનું હતું ને નહાવાનું હતું, એટલે ભીના શરીરે કેવળ ચડ્ડામાં તો માણસ કેટલા કલાક બેસી રહી શકે? પણ મૉડેલિંગમાં હું પૈસા સામે નથી જોતો... કલા સામે જોઉં છું, એટલે ચૂપચાપ બેસી રહ્યો. આજ કાલ સારા મૉડેલો મળે છે ક્યાં? આ તો એક વાત થાય છે!
''તમારે શૉવર નીચે ઊભા રહેવાનું છે. આખું શરીર પાણીથી ભીનું હશે. તમારી આંખમાં ય પાણી ગયું હશે, એટલે સાબુની ગોટી બંધ આંખે શોધવા તમારે હાથ ફેલાવીને ફાંફા મારવાના...'' ડાયરૅક્ટરે મને સૂચના આપી. એ વાત જુદી છે કે, મહીં ગયા પછી સાબુના ગોટા શોધવા બેસું, એના કરતા બહારથી જ સાબુ લઈને જ અંદર કેમ ન જવું? બા તો આવી બાબતોમાં બહુ ચોક્કસ. મને કદી હાથમાં સાબુ આપ્યા વગર જવા જ ન દે... ખીજાય! પણ આપણે બોલીએ તો, કે'છે, 'બોલે છે', એટલે સૂચના પ્રમાણે હું બાથરૂમમાં દાખલ થયો. મને તો ખબર હતી કે, સાબુવાળો ખૂણો ક્યાં છે, પણ ઍક્ટિંગ કોનું નામ? મેં જાણે ગોટી જોઈ જ નથી, એમ ફિલ્મ 'દીદાર'ના દિલીપકુમારની જેમ અંધ બનીને દાખલ થયો.
આમ મારી દલિલ વ્યાજબી હતી કે, માલેતુજારો કાંઈ જાતે નહાતા ન હોય... એમને નવડાવવા તો ધોળી રશિયન, ચાયનીઝ કે જાપનીઝ છોકરીઓ આવતી હોય... આ તો કોઈ લુખ્ખો નહાવા પડયો હોય, એવું લાગે.
ડાયરૅક્ટરે મારાવાળું ટમ્બ્લર પોતાના માથામાં પછાડીને કહ્યું, ''હું ખાલી બાથરૂમે નહાવાના દ્રષ્યો ઝડપીશ પણ આ ભાઈ સાથે તો જીંદગીમાં કામ નહિ કરૂં...!''
આપણે શું? એક સારો મૉડેલ એણે ગુમાવ્યો. આપણી પાસે તો હાથમાં ઝાડુ લઈને રિવરફ્રન્ટ વાળતા મૉડેલનો કૉન્ટ્રાક્ટ છે જ!
સિક્સર
મને ખૂબ હસાવી ગયેલી ખટારા પાછળની શાયરીઓ :
- ''રામયુગ મેં દૂધ મિલા, કૃષ્ણ યુગ મેં ઘી, ઈસ યુગ મેં દારૂ મિલા, ખૂબ દબાકર પી.'' (૨) લટક મત, પટક દૂંગી. (૩) ધીરે ચલેગા તો બારબાર મિલેંગે, તેજ ચલેગા તો હરિદ્વાર મિલેંગે.
૮. મુહબ્બત બઢાકર જુદા હો ગયે, ન સોચા ન સમઝા....સુરૈયા
૯. નામ તેરા હૈ જબાં પર, યાદ તેરી દિલ મેં હૈં.....સુરૈયા
અમદાવાદ રીલિફ રોડ ઉપર અદ્યતન, ફૂલ્લી, કાર્પેટેડ અને ગુજરાતનું સૌથી પહેલું ઍરકન્ડિશન્ડ થીયેટર બન્યું, તેમાં સૌથી પહેલી ફિલ્મ રાજ કપૂર-સુરૈયાની 'દાસ્તાન' આવી. પબ્લિક પાગલ તો ત્યારે થઇ ગઇ કે, અચાનક એને રીલિફ સિનેમાના ગૅટ પર ફિલ્મના હીરો રાજ કપૂર અને હીરોઇન સુરૈયા જોવા મળી ગયા. એ જમાનામાં હીરોલોગ આજની જેમ ચોપાટી પર પાણીપુરી ખાતા કે રગડા-પૅટીસની લારીના ઉદ્ધાટનમાં આવતા નહોતા. આજે લોકોને તત્સમયના ગ્રેટ ફિલ્મ કલાકારો સાથે જોવા મળી ગયા હતા. પાછો આઘાત સાથે આનંદ એ વાતનો હતો કે, આમ તો સુરૈયા દેવ આનંદની પ્રેમિકા....ને અહીં એ રાજ કપૂરના હાથમાં હાથ પકડીને બધાની સામે ઊભી હતી....!
નવા થીયેટરમાં લોકો માટે વાત નવી હતી કે, મખમલ જેવી જાજમ પર બુટ-ચપ્પલ પહેરીને ચાલવાનું...ને તો ય કોઇ ખીજાય નહિ ને ઉપરથી ઍર-કન્ડિશન્ડ થીયેટર એટલે શું, એની ય ક્યાં કોઇને જાણ હતી ? આ જ રોડ ઉપર થોડે આગળ રીગલ ટૉકીઝમાં પ્રેક્ષકોએ પહેલવહેલી લિફ્ટ જોઇ, ત્યારે માની શકાતું તો નહોતું કે, આખેઆખો રૂમ ઉચકાઇને ઉપર જાય ને પાછો આવે. રીલિફ ટૉકીઝે તો સૌ પ્રથમવાર અસલ કાબુલના પઠાણોની થીયેટરના 'લાલાઓ' તરીકે નિમણૂંકો કરી, એમને જોવા ય લોકોને ગમતા. લાલલાલ બુંદ જેવા ઊંચા અને પડછંદ આ લાલાઓની એ મજાલ હતી કે, થીયેટરો ઉપર બેકાબુ ભીડ સામે એક ઘાંટો પાડે, એમાં ય લોકો બસ્સો ફૂટ આઘા ખસી જતા.
ફિલ્મ તો તમે ધારો છો, એના કરતા તો ઘણી ફાલતુ હતી. આમે ય, ફિલ્મ અબ્દુલ રશિદ કારદારે બનાવી હોય, એટલે એમાં ઢંગધડા તો નવટાંકે ય ન હોય. રાજ કપૂર અને નૌશાદઅલી જેવા મહાન કલાકારો એ જમાનામાં હતા, એટલે આ ફિલ્મ આખી જોવાઇ જાય. મને તો કંઠ સુરૈયાનો ય ગમે, એટલે નવેનવ ગીતો એના હોય, પછી જલસામાં કમી ન હોય. ફિલ્મ 'દાસ્તાન'ની હીરોઇન સુરૈયા છે, પણ સૅન્ટ્રલ-કૅરેક્ટર વીણાનું છે. નાનપણથી કરોડપતિ બાપના ત્રણ સંતાનો પૈકીની આ એક માત્ર મોટી બહેન પૂરા પરિવાર ઉપર લેવા-દેવા વગરની હુકુમત ચલાવે છે, એમાં એના બન્ને નાના ભાઈઓ (રાજ કપૂર અને અલ નાસિર...જે વાસ્તવમાં વીણાનો પતિ હતો.) વીણાના પિતા (મુરાદે) મરતા પહેલા એક અનાથ બાળકી (સુરૈયા)ને પોતાના ઘરમાં આશરો આપે છે, જે વીણાને ગમતું નથી. યુવાન વયની વીણાનો કિરદાર ફિલ્મ 'ચાયના ટાઉન'વાળી શકીલાએ નિભાવ્યો છે. રાજ-સુરૈયા પ્રેમમાં પડી જાય છે, ને આ બાજુ રાજનો મોટો ભાઇ અલ નાસિર પણ સુરૈયાના પ્રેમમાં છે, એ જાણીને સુરૈયા ઉપર કોપાયમાન થયેલી વીણા સુરૈયાને 'માન ન માન, મૈં તેરા મેહમાન'ના ધોરણે સુરેશ (ફિલ્મ 'સટ્ટા બાઝાર'નો હીરો....'તુમ્હેં યાદ હોગા, કભી હમ મીલે થે....') સાથે પરણાવી દેવાના કાવાદાવા કરે છે, એમાં બન્ને ભાઈઓને એકબીજા સાથે લડાવી મારવાનો પેંતરો ફૂટી જતા, ભાઈઓ ઘર છોડીને જતા રહે છે ને વીણા એકલી પોતાના ખાલી મહલમાં પાગલ થઇને દમ તોડે છે.
તમારામાંથી જે ચાહકો એક જમાનામાં રેડિયો સીલોનના કાઇલ હતા, એમને રોજ સવારે આઠ વાગે જે બિન મ્યુઝિક કાર્યક્રમની થીમ રૂપે વાગતું હતું, તે આ ફિલ્મમાંથી લેવાયું છે. નૌશાદભાઈના ગીતો હોય એટલે પાર્ટી થઇ જાય, પણ ફિલ્મમાં દર બબ્બે મિનિટે એક ગીત આવતું જાય, એ તો પછી આપણી ધીરજની કસૌટી કહેવાય ! ફિલ્મ જોતા જોતા આપણે નાના બાળકની જેમ ફફડતા રહીએ કે, ''હમણાં એક ગીત આવશે....હમણાં એક ગીત આવશે...'' એમાં ય, એ જમાનાની ફિલ્મોના નૃત્યગીતોના ડાન્સ-સ્ટૅપ્સ જુઓ તો આજે હસવું આવે. ફિલ્મની મોટી ખૂબી એના અપ્રતિમ સૅટ્સ છે. આર્ટ-ડાયરેક્ટરને આવા ભવ્ય સૅટ્સ બનાવવાની કલ્પના આવે, એ પણ સલામેબલ છે. જેમ ફિલ્મ 'અંદાઝ'ના લેખમાં કહ્યું હતું, તેમ, આ '૪૦-૫૦ના દાયકાની ફિલ્મોમાં પુરૂષો શૂટ પહેરે, એ તો બહુ મોટી વાત કહેવૈ....મારા રોયાઓ ઘરમાં ય ૨૪-કલાક શૂટ પહેરીને ફરે....! ફિલ્મનું લાઇટિંગ એટલી હદે કંટાળાજનક છે કે, અડધી નહિ, પૂરી ફિલ્મ અંધારામાં છે. દિવસનું દ્રષ્ય હોય તો ય ઘરમાં દિગ્દર્શકે લાઇટો એવી રીતે ગોઠવી છે કે, પોણા સ્ક્રીન ઉપર અંધારા જોવાના !'
રાજ કપૂર તો રાજ કપૂર હતો. આ ફિલ્મ વખતે એની ઉંમર ૨૬-૨૭ની માંડ હતી ને કેવો રૂપાળો લાગે છે. એના અભિનય માટે તો પ્રણામ જ કરવા પડે.
સુરૈયા જેટલા પ્રેમીઓ (ચાહકો) એ જમાનાની કોઇ હીરોઇનને મળ્યા નથી, એવું કોઇ પણ જાતના આધાર વગર 'ઑફિશીયલી' કહી શકાય. મુંબઇના મરિન લાઇન્સના દરિયા કિનારાની સામે એના 'કૃષ્ણ મહલ' સામેની ફૂટપાથ ઉપર સુરૈયા ઇચ્છે છે કે ન ઇછે, 'માન ન માન, મૈં તેરા મેહમાન'ના ધોરણે એને જ પરણવાની જીદ લઈને સત્યાગ્રહ(?) પર બેઠેલા ફિલ્મ 'જ્હૉની મેરા નામ'માં દેવ આનંદનો બૉસ બનતો પોલીસ-કમિશનર ઇફ્તેખાર, સુરૈયાએ 'ડિક્કો-ડમ્મ' દેખાડી દેતા કંટાળીને તંબૂ લપેટીને ઘરભેગો થઈ ગયો, પણ આવા કિસ્સા અનેક હતા. ઠેઠ પાકિસ્તાનના લાહૌરથી કોઇપણ જાતના આમંત્રણ કે ઓળખાણ-બોળખાણ વગર ફિરોઝ દીન નામનો ચાહક તો સુરૈયાના બિલ્ડિંગ પર રીતસરનો વરઘોડો અને ૧૦૦૦-ના સાજનમહાજન અને બૅન્ડ્બાજા લઇને આવી ગયો હતો. 'પરણું તો તને જ'ના જાપ સાથે.
સુરૈયાના રૂપમાં કોઇપણ પુરૂષમાં સુતેલો સિંહ જગાડવાની તાકાત હતી. એ 'કૃષ્ણ મહલ'માં રહે પણ મીરાંબાઇ જેવી તૈયાર ન થાય...રૂપાળી રાધા જેવી તૈયાર થઇને રોજ ઘરમાં ય બેસે. એમાં ય કોક મળવા આવ્યું હોય, તો એને ડ્રોઇંગ-રૂમમાં કલાક બેસાડી રાખીને, મૅડમ લથબથ ઘરેણા અને ચુસ્ત મૅઇક-અપ કર્યા પછી જ પાવા તે ગઢથી પ્રગટ થાય.
સુરૈયા દેવ આનંદને તો ચાહતી હતી, પણ એની 'નાની'એ દેવને દૂર કર્યા પછી સુરૈયા માટે પ્રોડયુસર-ડાયરેક્ટર એમ.સાદિકને મુહબ્બત થઇ ગઇ, તે એટલે સુધી કે, પોતાની ફિલ્મોના શૂટિંગ છોડીને એ સુરૈયાનું જે સ્ટુડિયોમાં શૂટિંગ ચાલતું હોય, એના ગૅટની બહાર ગાડી લઇને ઊભો રહેતો, જેથી સુરૂને મરિન-લાઇન્સ મૂકવા જઇ શકાય. સુરૈયાની એક નબળાઈ તો હતી જ. જે કોઇ એને પ્રેમ કરવા માંગતું હોય, એને કદી એણે કાઢી મૂક્યો તો નથી જ, પણ પેલો ય માની જાય ત્યાં સુધી સહકાર આપતી, જેમાં સાદિક તો ખૂબ મોંઘી ભેટો રોજ લઇને આવતો, જે વગર રીસિપ્ટે સ્વાકારાઇ પણ જતી. એક ગિફટ તો એ જમાનામાં ય ખૂબ મોંઘા ગણાતા ૧૬ mm ના મૂવી કૅમેરાની ય હતી. મુહમ્મદ સાદિકે ફિલ્મ 'રતન' ઉપરાંત અનેક ફિલ્મો બનાવી હતી, જેમાં આપણને યાદ રહી જાય એવી ઓપી નૈયરવાળી ફિલ્મો 'મુસાફિરખાના,' 'છુમંતર,' 'માઇ-બાપ' અને 'દુનિયા રંગરંગિલી' ઉપરાંત મીનાકુમારી-પ્રદીપ કુમારવાળી ફિલ્મ 'બહુ બેગમ' અને 'નૂરજહાં' પછી 'તાજ મહલ', 'ચૌદહવીં કા ચાંદ,' અને 'શબાબ' ઉપરાંત પણ બીજી પચ્ચીસેક ફિલ્મો એણે બનાવી હતી.
સુરૈયાનો બીજો પ્રેમી સરદાર રણજીતસિંઘ હતો. લાહોરમાં દલસુખ પંચોલીને આસિસ્ટન્ટ તરીકે બહુ મદદમાં આવ્યો હતો. એણે પોતાની કરિયરની પહેલી અને છેલ્લી ફિલ્મ 'અમર કહાની' પણ ઉતારી હતી.
દરમ્યાનમાં (આપણને) એક ગમ્મત પડે એવી વાત બની ગઇ. સંગીતકાર હુસ્નલાલ (ભગતરામ) પણ સુરૈયાને ઘર કી બહુ બનાવવા આમાદા હતા. ફિલ્મ 'આજકી બાત' અને 'બડી બહેન'માં સુરૂને લાઇફટાઇમના ગ્રેટ ગીતો આપવા બદલ એ થોડી ઝૂકી હતી, પણ દરમ્યાનમાં સુરૈયાને એ.આર. કારદારે એક સાથે ચાર ફિલ્મોનો કૉન્ટ્રૅક્ટ આપ્યો, જેમાં આજની ફિલ્મ 'દાસ્તાન' પણ શામેલ હતી. કારદારની ફિલ્મોમાં તો સંગીતકાર નૌશાદ જ હોય ! એટલે તક મળતા જ સુરૈયાએ હુસ્નલાલને જે શી ક્રસ્ણ કહી દીધું, પણ હુસ્નલાલને એનો વાંધો ન આવ્યો. જો સુરૈયા પોતાના કરતા મોટા સંગીતકાર નૌશાદ પાસે જતી હતી, તો હુસ્નલાલે ય સુરૈયા કરતા પચીસ વ્હેંત ઊંચી ગાયિકા લતા મંગેશકરના પ્રેમમાં પડવાનું નક્કી કર્યું. લતાની પણ 'હા' આવી ગઇ.
અત્યાર સુધીના પ્રેમોમાં એક દેવ આનંદને બાદ કરતા સુરૈયાએ પોતે કોઇ અરજદારમાં મૂડીરોકાણ કર્યું નહોતું. એની પાછળ પ્રેમીઓની કતાર હતી, એ કોઇની નહોતી, પણ ઇશાન ઘોષ (જે આ ફિલ્મનો પણ સાઉન્ડ-રૅકૉર્ડિસ્ટ છે.) એક સ્માર્ટ બંગાલી-બાબુ એની નજરે ચઢી ગયા. કારદાર સ્ટુડિયોમાં સાઉન્ડ રૅકૉર્ડિસ્ટનું કામ કરતો આ યુવાન ચારે બાજુથી સુરૈયાને ગમી જ ગયો.
ઉઘાડેછોગ બન્ને બહાર ફરવા માંડયા, ફિલ્મના મુહુર્તોમાં, હોટલોમાં કે કોઇએ પાર્ટી આપી હોય, તો સુરૈયા સામે ચાલીને ઇશાનનું નામ ઉમેરાવતી ને ત્યાં ય બન્ને એકબીજાને અડીને સાથે બેસતા...જય હો !
પણ સુરૈયાની નાની (મમ્મીની મમ્મી) માટે એ સોનાના ઇંડા આપતી મરઘી હતી. દેવ આનંદને કાઢ્યો, એમ નાનીએ ઇશાનને ય કાઢ્યો. બન્ને છોકરાઓનો મોટો અને બહુ ગંભીર ગૂન્હો એ હતો કે, બન્ને હિંદુ હતા. 'કૃષ્ણ મહલ' સુરૈયાના મામાને નામે હતો, એ ગ્રાઉન્ડ ઉપર સુરૈયા ય નાનીથી દબાયેલી રહેતી.
પરિણિત અને ઘણા બધા બાળકોના પિતા ઇશાનને પાછો મેળવવા સુરૂએ બાજુના જ બિલ્ડિંગમાં રહેતી નરગીસના ભાઇ અખ્તર હુસેનને ફોન કરીને આજીજીઓ કરી, પણ એ ય કાંઇ કરી ન શક્યા. (અખ્તર દેવ આનંદની જ ફિલ્મ 'ગૅમ્બલર'ની હીરોઇન ઝાહિદાના પિતા અને અનવર હુસેનના ભાઇ થાય.) વીણાનું અસલ નામ તો તાજૌર સુલતાના હતું.
ચરીત્ર અભિનેત્રી વીણાને તમે ફિલ્મ 'પાકીઝા'માં મીનાકુમારીની મોટી બહેનના રોલમાં જોઇ છે. એ સુરૈયા સામે સત્યાગ્રહવાળા ઇફ્ત્તેખારની સગી બહેન અને આ જ ફિલ્મમાં સેકન્ડ હીરો અલ નાસિરની વાઇફ થાય. 'દાસ્તાન'માં એને લાઇફ-ટાઇમનો સર્વોત્તમ રોલ મળ્યો છે. ફિલ્મના પ્રારંભમાં જ બુઢ્ઢો રાજ કપૂર, એની આ અંતિમ ઘડીઓ ગણી ચૂકેલી બહેનના જાજરમાન ગુસ્સાને યાદ કરીને વેદનાભર્યો સંવાદ બોલે છે, ''રસ્સી જલ ગઇ...બલ નહિ ગયા !''
હુસ્નલાલને છોડીને આવેલી સુરૈયા અફ કૉર્સ, વડિલસરીખા નૌશાદસાહેબના પ્રેમમાં નહોતી, પણ સુરૈયા ફિલ્મોમાં આવી ત્યારે પહેલું ગીત નૌશાદઅલીએ એની પાસે ગવડાવ્યું હતું અને અહીં પણ એમણે ચમત્કાર કર્યો. ફિલ્મ 'દાસ્તાન'ના તમામ ગીતોમાં એનો કંઠ છે. એ જીવી ત્યાં સુધી નૌશાદસાહેબનો પૂરો આદર કરતી. મને યાદ છે, આપણે સુરૈયાને લૅટર લખવો હોય તો એ ઇંગ્લિશમાં જ અને તે પણ પહેલી એ, બી, સી, ડી.માં જ લખી શકાતો.
નૌશાદનું એક અજીબોગરીબ ફૅક્ટર આ ફિલ્મમાં પણ જોવા મળ્યું. એમની ફિલ્મ 'જાદુ'ની જેમ અહીં પણ એમણે વૅસ્ટર્ન નૉટૅશન્સનો ઉપયોગ કરીને સંગીત આપ્યું. એ પછી છેલ્લે છેલ્લે વૈજ્યંતિ-રાજેન્દ્રની ફિલ્મ 'સાથી'માં પણ વિદેશી વાજીંત્રો વાપરીને સ્વારંકનો પણ એમના જ ઉપયોગમાં લીધા.
ઇશ્વરે મને તો ન બચાવ્યો આવી કન્ડમ ફિલ્મ જોવામાંથી....તમને ય ક્યાંથી બચાવે, એના ઉપર આવો લેખ વાંચવામાંથી !
