ચલો ભ'ઈ... હસાવવા માંડો

ઇંગ્લિશ આપણા માટે કાયમનો પ્રોબ્લેમ રહ્યો છે... (ઈંગ્લિશ એટલે ઈંગ્લિશ દારૂ નહિ !) આપણે ત્યાં અમેરિકાથી આવતા સગા કે યારદોસ્તોને એટલું જ બતાવવું હોય છે કે, આપણને બી ઈંગ્લિશ આવડે છે, એટલે ''યા... યા'' કરતા ઈંગ્લિશમાં મંડી પડીએ છીએ. એમાંનું પેલા કેટલું સમજ્યા ને મનમાં કેટલું હસ્યા, એ આપણે જોવાનું નથી. આ તો અહીં આવ્યા પછી ખબર પડી કે, મોટા ભાગના ગુજ્જુઓને અહીં પણ ઈંગ્લિશ બોલતા આવડતું નથી. 'આઈ ડઝ નોટ નો'વાળા તો બહુ મળ્યા. ૨૫-૩૦ વર્ષોથી અમેરિકામાં રહેવા છતાં ઈંગ્લિશને નામે ભોપાળું છે. યસ. અહીં જન્મેલા કે ભણેલાઓ ઈંગ્લિશ બોલે છે અને તે પણ અમેરિકન-ઈંગ્લિશ, પણ એમનું પાછું ગુજરાતી સાંભળવા જેવું... ''હેઈ સિડ... તારે વોક કરવા આવવું છે ?'' (સિડ એટલે કોબીજનું કે ચણાનું બીજ નહિ, 'સિડ' એટલે અહીંના દેસી 'સિધ્ધાર્થ'નું 'સિડ'.) આપણા દેસીઓએ અહીંના પોતાના નામો ય ઈંગ્લિશ અને ટુંકા કરી નાંખ્યા છે. મહેશ 'મેક્સ' થઈ ગયો છે. ચિન્મયનો 'ચેક્સ', 'હરિશનો પહેલા 'હેરી' થયેલો, પણ હવે નવી જનરેશન પ્રમાણે 'હેરી' ય 'હેક્સ' થઈ ગયો.'

થેન્ક ગોડ... ફાલ્ગુનનો 'ફેક્સ' કે સમિરનો 'સેક્સ' નથી થયો... કોઈ પંખો ચાલુ કરો... એક કામ પતે !

પણ ઈંગ્લિશ મૂકો તડકે, તો બીજી હરકોઈ દિશાથી આપણા ગુજરાતીઓ એઝ યુઝવલ... બેસ્ટ છે. પૈસા તો મન મૂકીને કમાયા છે. ઈન્ડિયાથી મેહમાન આવે ત્યારે મરી પડે છે. અહીં પૂરા અમેરિકામાં ગાડી લઈને ક્યાંય પણ જવાનું ૫૦-૬૦ માઇલથી કમ નથી, પણ આ લોકોને અમદાવાદમાં ગાડી ચલાવવાની ન હોવાથી માઇલોના માઇલો એક જ સ્પીડે વગર તકલીફે ગાડી ચાલે જાય છે. શર્ટ ઉપર એક ડાઘ પડતો નથી, કારણ કે ધૂળનું નામોનિશાન ન મળે. સફેદ સાડી પહેરીને રોડ ઉપર બેસી જાઓ તો પોસિબલ છે, રોડ મેલો થાય... સાડી નહિ ! મકાનો લાકડાના. ફલોર સીખ્ખે. દરેક મકાનમાં સેન્ટ્રલી હિટીંગ અને એર-કન્ડિશન્ડ સીસ્ટમ એટલે અમથું ય મકાન ચારેકોરથી મુશ્કેટાટ બંધ. ઘરમાં તો વાસણ માંજવાની ધૂળો ય ન મળે. અહીંના સ્ટોર્સમાં બધું મળે. વાસણ માંજવાની ધૂળ પાઉચ પેકિંગમાં મળતી હોય તો મેં 'કૂ... ૪-૫ પેકેટ ઈન્ડિયા લેતો જઉં. આપણે ત્યાં તો વાસણ માંજવાની ધૂળે ય ઈમ્પોર્ટેડ મળતી હોય તો ગુજરાતણો અભિમાન લઈ લઈને વાપરે એવી છે.

અહીં મારા એક પ્રવચન વખતે એક વૃદ્ધાએ આશીર્વાદ આપતા કહ્યું, ''તમારા જેવા બીજાને હસાવનારાઓની આ દેશમાં ખાસ જરૂરત છે. ૯૮-ટકા લોકો ડીપ્રેશનમાં જીવે છે. દેશમાંથી ઉપાડી લાવેલા ડોહા-ડોહી જ નહિ, નોકરી-ધંધો કરતા લોકો ય ખુશ નથી. હસવાનું ભૂલાઈ ગયું છે... અમને અમારો દેશ બહુ યાદ આવે છે.''

યસ. પ્રામાણિકતાપૂર્વક કબુલ કરવાનું હોય તો કહેવું પડે કે, અહીંના ગુજરાતીઓ આપણા કરતા વધુ દેશભક્ત કે ગુજરાતભક્ત છે. ગઈ મે મહિનાની પહેલી તારીખે ગુજરાત રાજ્યનો સ્થાપના-દિન હતો... ઓકે, ચલો બધા પ્રામાણિક બની જાઓ ને કબુલ કરી લો કે, આ વળી ક્યો દિવસ અમદાવાદ શહેર એહમદશા બાદશાહે બનાવ્યું હતું, પણ ગુજરાત કોણે બનાવ્યું, એની... સોરી, ખબર નથી, બોસ.

ત્યારે અમેરિકાના ગુજરાતીઓ શહેરે-શહેરે આ દિવસ રંગબિરંગી ઉજવે છે. મહાશિવરાત્રી, સંવત્સરી, જન્માષ્ટમી કે રામનવમી કરતા ૧૫મી ઓગસ્ટનું મહત્વ અમેરિકાના ગુજરાતીઓમાં વધારે છે. (બાય ધ વે... આ ૧૫મી ઑગસ્ટ... યૂ મીન, કેટરીના કૈફનો હેપી બર્થ-ડે તો નહિ ? ઓકે... એટલે પબ્લિક હોલી-ડે હોય... ! તારી ભલી થાય ચમના... ૧૫મી ઑગસ્ટ કેટરીનાના નહિ, તારી બા ના જન્મદિવસને કારણે ઉજવાય છે... એ દિવસે તને આઝાદ કર્યો, એ એમની ને તારા બાપાની મોટી ભૂલ હતી... !)

અલબત્ત, આ એક ઓવર-સ્ટેટમેન્ટ છે. માજી કહેતા હતા, એમાં સત્ય હોય તો ૫૦-ટકાથી વધુ નથી. બાકીના ૫૦-ટકાઓને માફક આવી ગયું છે ને મૌજથી જીવે છે. પૈસો હરકોઈને ભરચક મળ્યો છે... એ વાત જુદી છે કે, વાપરવાનો ટાઈમ નથી. ઉપર બેસીને ચલાવવાને બદલે એક માણસ સાયકલ પકડીને દોડતો જતો હતો. કોઈકે પૂછ્યું, 'સાયકલ છે તો બેસીને જતા કેમ નથી ?' પેલાએ અકળાઈને જવાબ આપ્યો, ''અરે બાપા, અહીં બેસવાનો ટાઇમ કોની પાસે છે ?''

જે ટ્વિન-ટાવર્સને ઓસામા બિન લાદેનના વિમાનોએ ધરાશાયી કરી નાંખ્યા હતા, ત્યાં એક રૂપકડું નવું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બન્યું છે, એની વાત ગયા હપ્તે કરી હતી, પણ એ વખતે હું જરા શરમાયો હતો. પણ હવે કહી દેવું પડશે કે, આવું એક ટાવર મારે પોતાના ખર્ચે અમદાવાદમાં બનાવીને મારા સસુરજીને ગિફટમાં આપવું છે... એ ફેમિલી સાથે રહેવા જાય, પછી પેલા બે વિમાનોની રાહ જોતો બેસી રહીશ.

મંદિરોની અહીં બોલબાલા છે. અમેરિકા આવીને ખાસ કરીને યુવાન-યુવતીઓ ગજબના શ્રધ્ધાળુઓ થઈ ગયા છે. બધા તો ના હોય પણ જેટલા છે, એ રોજ પૂરી નિષ્ઠાપૂર્વક ઈશ્વરના ચરણોમાં સર ઝુકાવીને નોકરી-ધંધો માંગે છે કારણ કે, અહીં અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટની પણ નોકરી સલામત નથી. રોજ સાંજે ઘેર આવે, ત્યાં સુધી જ નોકરી પાકી ગણવાની... બીજા દિવસથી નોકરીને બદલે મંદિરે જવાના દહાડા ય આવે.

ઓહ યસ. અહીં ભારત-પાકિસ્તાન જેવા વાડાં કે દુશ્મનાવટ થોડી બી નહિ. હું જે કોઈ પાકિસ્તાનીઓને મળ્યો, તે બધા પાકિસ્તાનની જેમ ભારતના ય ભરપુર વખાણ કરતા હતા. લતા મંગેશકર અને અમિતાભ બચ્ચન એમને પાગલપનની હદ તક વહાલાં છે. જગતના કોઈ પણ ક્રિકેટર કરતા સચિન તેન્ડુલકર વધારે મહાન છે, એવું મેં પાકિસ્તાનીઓ પાસેથી સાંભળ્યું. ધોળીયાઓ તો ધોળીયાઓના ઘરે ય જતા હોતા નથી (આપણી જેમ ચા-પાણી માટે બેસવા), ત્યાં પાકિસ્તાનીઓના ઘરે ઈન્ડિયનો વધારે હોય. મારી સંગીતની એક બેઠક એક પાકિસ્તાનીના ઘેર ગોઠવાઈ હતી અને આગ્રહ તોતિંગ કે, આજની બેઠકમાં મુહમ્મદ રફી અને મુકેશના જ ગીતો વગાડજો. હું નોન-વેજ ખાતો નથી (સાંભળું છું જરૂર... !) એ ધ્યાનમાં રાખીને મારી અલગ રસોઈ ગરમ પાણીમાં ઉકાળેલા વાસણમાં બનાવાઈ હતી. મેં અખ્તર હુસેનને પૂછ્યું, ''તમને નૂરજહાં અને લતા મંગેશકરમાંથી કોણ વધુ ગમે ?''

''ઈસમેં પૂછને કિ ક્યા બાત હૈ, જનાબ... ? લતા જૈસી તો પુરે જહાન મેં નહિ...''

અહીં રસ્તે ચાલતા માણસને પહેલું માન મળે. એ જતો હોય તો ભલભલી ગાડી રોકાઈ જાય. એનું જવાનું પૂરૂં થઈ જાય પછી જ ગાડી આગળ વધે. હું જરસી સિટીના એક રસ્તાના કોર્નર પર ઊભો હતો. મને ખબર નહિ, પણ હું રસ્તો ક્રોસ કરવાનો હોઈશ, એમ માનીને એક ગાડી ઊભી રહી ગઈ. મારૂં ધ્યાન નહિ. એમને એમ મિનિમમ ૪૦-૫૦ સેકન્ડ નીકળી ગઈ હશે, પણ હું ક્રોસ કરૂં નહિ, ત્યાં સુધી ગાડી એક ફૂટે ય આગળ વધે નહિ. બાઘાભ'ઈનું ધ્યાન ખેંચવા પેલીએ એક પણ વખત હોર્ન નથી માર્યું, એ ય માની લઈએ કે બહુ મોટી વાત નથી, પણ અચાનક ઊંઘમાંથી જાગીને ગલુડીયું ડોકી ઊંચી કરે, એમ મે સહેજ શરમથી ગાડીવાળીને જોઈને સ્માઇલ આપી એક કાન પકડીને 'સૉરી'નો ઈશારો કર્યો, છતાં એ ધોયળીએ હાથના ઇશારા વડે, ''ઈટ્સ ઓલરાઇટ'' કહીને સામું સ્માઇલ આપ્યું ને પછી ગઈ.

અહીં કલ્પના કરવા ખાતર મને અમદાવાદની કોઈ ગલીમાંથી ગાડી લઈને નીકળતી કોઈ બેન ચંપા યાદ આવે છે કે, આ સીન અમદાવાદમાં ભજવાયો હોત તો દ્રષ્ય કેવું હોત... ? કોઈ પંખો ચાલુ કરો...

આપણે લોચા પડે, ધોળીયાઓ સાથે વાત કરવામાં. આપણે બધા બ્રિટિશ ઈંગ્લિશ શીખ્યા છીએ, ત્યારે અમેરિકાનું ઈંગ્લિશ કઈ પોળ કે મોહલ્લાની ગાળો ભેગી કરીને બનાવ્યું છે, તે સમજાય નહિ. મોંઢામાં રબ્બર-બેન્ડ ચાવતા ચાવતા આપણે ઈંગ્લિશ બોલીએ, તો કદાચ એ લોકોને સમજાય, એમ માનીને મેં ય, એમના જેવા ઉચ્ચારો કાઢવાનો ટ્રાય માર્યો... ધોળીયો મારી સામે કોઈ પણ પ્રતિભાવ આપ્યા વિના સીધો રવાના થઈ ગયો.

સિક્સર

''સજ્જનો અને સન્નારીઓ, આજે આપણે ત્યાં અમદાવાદના મશહૂર કામેડિયન આવ્યા છે...'' ચલો ભ'ઈ, હસાવવા માંડો. ન્યુયોર્કમાં એક સંચાલકે મારી આમ ઓળખાણ આપી.

ઍનકાઉન્ટર : 11-05-2014

* આ ઈ-મૅઇલમાં શરૂ કર્યું... હવે અમારે ઈંગ્લિશમાં લખીને ગુજરાતીમાં સવાલો પૂછવાના?

- તમે બ્રૅઇલમાં ય પૂછી શકો.

(સોનિયા પટેલ, મુંબઇ)

* કન્યાવિદાય વખતે વરપક્ષવાળા કેમ રડતા નથી?

- એમને એમની બોન પૈણાવવાની હોતી નથી, માટે!

(રાકેશ રાઠોડ, કૂકરવાડા-જૂનાગઢ)

* લો, તમે પોસ્ટકાર્ડનો થતો એક માત્ર ઉપયોગે ય બંધ કરાવ્યો... તમારા બા ખીજાશે નહિ?

- ખીજાયા'તા...! કહે કે, આટલા બધા પોસ્ટકાર્ડ આવતા, તો શિયાળામાં તાપણું કરવાના ય કામમાં આવતા.... આ તારા લૅપટૉપના તાપણાં ક્યાંથી કરવા?

(પ્રવીણ દાણી, સુરત)

* શું નરેન્દ્ર મોદી પાસે કોઇ જાદુઇ છડી છે કે, સત્તા પર આવતાં બધું સારૂં થઇ જશે?

- નિવડે વખાણ છે, ભ'ઇ!

(પ્રેમ ઠક્કર, દુબાઇ-મિડલ ઈસ્ટ)

* આ વખતે મોદી વડાપ્રધાન બનશે ખરા?

- હવે બધું પતી ગયું.... હવે મારા તમારા હાથમાં કાંઇ નથી.

(આશિષ કોશીયા, સુરત)

* પરેશ રાવલ જેવા અભિનેતા હવે નેતા બનવા નીકળ્યા છે... સુઉં કિયો છો?

- પરેશ તીખો પણ સીધો માણસ છે. કમ-સે-કમ... સંસદમાં શોભાના ગાંઠીયા જેવો બેસી નહિ રહે... ગુજરાતના પ્રશ્નોની રજુઆત તો કરશે.

(અજય વ્યાસ, બિલખા)

* એ ખબર પડતી નથી, કે માણસ પહેલેથી આડો ચાલે છે કે હમણાં હમણાંથી થયો?

- તમારો સવાલ વંચાતો નથી... ઊંધો છપાયો છે.

(આકાશ મોદી, ડીસા)

* તમને રફી સાહેબનું, 'દોનોં ને કિયા થા પ્યાર મગર, મુઝે યાદ રહા, તુ ભૂલ ગઇ...' એ 'મહુવા'નું ગીત તમને કેમ નથી ગમતું?

- શેનું ગમે? મારા વાળીઓ તો એકે ય ભૂલી નથી!.... જય અંબે.

(કંદર્પ જાની, કૅન્સસ-યુએસએ)

* આજનો જમાનો સ્પીડવાળો કેમ થઇ ગયો છે?

- આ સવાલ કોઇ સાયકલ-રીપૅર કરનારાને પૂછો.

(ઉસ્માન વ્હોરા, વિરમગામ)

* અમારી પાસે પોસ્ટકાર્ડ્સ પડયા રહ્યા છે, એનું હવે શું કરવું?

- લાંબી ભૂંગળી બનાવીને કાન ખંજવાળવાના અદ્ભુત કામમાં આવશે.

(દ્રષ્ટિ રોહિત દવે, હાલોલ)

* કેમ અચાનક ઈ-મૅઇલની મંજૂરી? પોસ્ટકાર્ડ્સથી ઘર ભરાઇ ગયું, એટલે ઉપડયા અમેરિકા?

- પોસ્ટકાર્ડને જીભ ઉપર અંગૂઠો અડાડીને કાઢવું પડતું... લૅપટોપમાં એવી જીભાજોડી થતી નથી.

(નિધિ શાહ, જૅકા-ઑસ્ટ્રેલિયા)

* બાનો પ્રેમ, માતાનું વાત્સલ્ય, પત્નીનો સહકાર અને વાચકોનો આવકાર... કયું કારણ જવાબ દેવામાં આપને પ્રોત્સાહિત કરે છે?

- એક કારણ લખવાનું ભૂલી ગયા... મારો પગાર.

(અજીત દેસાઇ, જામનગર)

* ચૂંટણી પ્રચારની જેમ અમારા સવાલોને કોઇ આચાર સંહિતા લાગુ પડે ખરી?

- સહેજ પણ નહિ. મને તો બુધ્ધિ વગરના જવાબો આપવાની ય છુટ છે... હઓ!

(મુગ્ધા ઉલ્લાસ વોરા, જૂનાગઢ)

* માણસો આજકાલ સૅલ્ફિશ કેમ થવા લાગ્યા છે?

- એમના બાપાનું રાજ ચાલે છે, એટલે.

(સંજય ચાવડા, રાજકોટ)

* લાખો ઍનકાઉન્ટરો કર્યા, છતાં લોહી કેમ ન નીકળ્યું?

- જેને નીકળ્યું છે, એને હજી ચચરે છે.

(પરેશ હડીયા, પાલનપુર)

* ભગવાનને સ્ત્રી બનાવ્યા પછી પશ્ચાત્તાપ થતો હશે?

- ના થાય.... એમની બા ખીજાય!

(રોહન શાહ, અમદાવાદ)

* ઈ.સ. ૨૦૧૪ની ચૂંટણી વિશે બે શબ્દો કહેશો?

- જય હિંદ.

(પિયુષ પટેલ, માંગરોળ)

* મારે કોઇ સવાલ પૂછવાનો નથી. બસ, અભિનંદન... પોસ્ટથી ઈ-મૅઇલ બદલ!

- મારે ય કોઇ જવાબ આપવાનો નથી. બસ, આભાર... સવાલ નહિ પૂછવા બદલ!

(અમિત જે. રાઠોડ, ભાવનગર)

* લગ્ન નહિ કરવાની સારી સલાહ કોઇ માનતું નથી ને પછી દુઃખી થાય છે. સુઉં કિયો છો?

- બીજા લગ્ન કરી લો.

(રવિ અડવાણી, ભાવનગર)

* વર્તમાનમાં બ્રાહ્મણો સાથે અન્યાય થાય છે, એવું તમે સ્વીકારો છો?

- સહેજે પણ નહિ.... આખા ઇન્ડિયાના સૌથી સુંદર ચેહરા અને તીક્ષ્ણ બુધ્ધિવાળી આ જાતિ અન્યાય કરનારાને થપ્પડ મારી લે છે.... હા, ખિસ્સે જરા ખાલી ખરી!

(ડૉ. વૈભવ વી. રાવલ, થરાદ)

* હું ય તમારી જેમ ખાડીયાની સાધના હાઇસ્કૂલનો વિદ્યાર્થી છું.... અમેરિકા આવ્યા છો, તો મારા ઘરે પધારશો?

- 'સાધના'માં હું ચોરીઓ કરી કરીને પાસ થતો'તો... આજે ય કોઇ યાદ કરાવે છે તો ફફડી જવાય છે કે, જૂનું કાંઇ પાછું ખુલ્યું તો નહિ હોય ને?

(નિરવ શાહ, ન્યુજર્સી - અમેરિકા)

* (૧) છપ્પનની છાતીવાળો (૨) કાયમી ઉધરસવાળો અને (૩) ફક્ત કૌટુંબિક લાયકાતવાળો.... કોને વધુ લાયક ગણવો?

- ફટાફટ જવાબો આલનારને.

(મીનેષ દેડકીયા, રાજકોટ)

* વેદ મોટા કે વિજ્ઞાન?

- 'વિજ્ઞાન'ને ઊંધું કરવાથી વાવટો ય નહિ ફરકે.... 'વેદ'ને કરી જુઓ.

(અનંત વ્યાસ, ગાંધીધામ-કચ્છ)

* 'ઍનકાઉન્ટર'.... ૧૯મી સદીથી સીધું ૨૧મી સદીમાં...! અભિનંદન, અમને યુ.કે.માં પણ આનંદ આપવા બદલ.

- હજી એકાદ સદી જવા દો... સવાલ પૂછવો ય નહિ પડે ને જવાબ મળી જશે!

(અખ્તર વહોરા, સરે-યુ.કે.)

* આપણે ત્યાં હાઉસ-વાઇફને કેમ ઓછું સન્માન મળે છે?

- સાઇઝ-બાઇઝ જોવી પડે, ભ'ઇ!

(જયેશ અંતાણી, ભાવનગર)

‘અસલી નકલી’ (’૬૨)

ફિલ્મ: ‘અસલી નકલી’ (’૬૨)

નિર્માતા : એલ. બી. લછમન

દિગ્દર્શક : ઋષિકેશ મુકર્જી

સંગીત : શંકર – જયકિશન

ગીતકારો : શૈલેન્દ્ર – હસરત

રનિંગ ટાઇમ : ૧૬ રીલ્સ

થીયેટર : લાઈટ હાઉસ (અમદાવાદ)

કલાકારો : દેવ આનંદ, સાધના, સંધ્યા રૉય, નઝીર હુસેન, મુકરી, અનવર હુસેન, લીલા ચીટણીસ, હરિ શિવદાસાણી, મોતીલાલ, ઇંદિરા ‘બિલ્લી’ અને કેશ્ટો મુકર્જી

ગીતો:

૧. છેડા મેરે દિલને તરાના તેરે પ્યાર કા...................... મુહમ્મદ રફી

૨. લાખ છુપાઓ છુપ ના સકેગા રાઝ હૈ........................લતા મંગેશકર

૩. એક બુત બનાઉંગા, તેરા ઔર પૂજા કરૂંગા............... મુહમ્મદ રફી

૪. તુઝે જીવનકી ડોર સે બાંધ લિયા હૈ...........................લતા – રફી

૫. ગોરી જરા હંસ દે તુ, હંસ દે તુ, હંસ દે જરા................ મુહમ્મદ રફી 

૬. કલકી દૌલત આજકી ખુશિયા, અપની મહફિલ.........મુહમ્મદ રફી

૭. તેરા મેરા પ્યાર અમર, ફિર ક્યું મુઝકો લગતા હૈ...... લતા મંગેશકર

ફિલ્મ ‘અસલી નકલી’માં ૪૦ વર્ષની ઉંમરના દેવ આનંદને જોયો, તો હજી માનવામાં આવતું નથી કે, ખરેખર હું આ મહાન હસ્તિને બે કલાક મળ્યો છું?... અને એ ય એ બન્ને એકલા....! અરે પ્રભુ.... એના જમાનામાં એ કેવો હૅન્ડસમ લાગતો હતો ! આપણને તો એની પાછલી ઉંમરના ઘડપણના ફોટા કે ટીવી ઇન્ટર્વ્યૂઝ યાદ રહી ગયા છે અને એની પહેલાની ફિલ્મો જોવા માંડો તો લહેર આવી જાય આપણને પણ એના જેવા સુંદર દેખાવાની! કપડાં પહેરવાની ય એની એક અદાયગી હતી. ગુચ્છો પાડેલી એની હૅર–સ્ટાઇલની નકલ બધા નહોતા કરી શકતા, જે કરી શકતા, એ પોતાને દેવ આનંદથી કમ નહોતા સમજતા. એની કેવળ ચાલ જોવા છોકરીઓ કેવી કંટ્રોલ બહાર થઇ જતી ! સંવાદ બોલવાની એની સ્પીડ અને આરોહ – અવરોહ એને બોલતો જ રાખે, એવું મન થતું. ઍન્ડ યસ... એક્ટિંગમાં પણ દિગ્દર્શક સારો મળ્યો હોય તો છવાઇ જતો આપણો દેવ. વાંકા ચાલવાની, ડોકી હલાવવાની કે એક મિનિટે ય હખણા નહિ ઊભા રહેવાની એની મૅનરિઝમ્સ તો આજે અપ્રસ્તુત લાગે છે... એ જમાનામાં એ નખરા યુવાનો અપનાવતા હતા.

... ને સદનસીબ આપણું કે ઋષિકેશ મુકર્જી જેવા પ્રણામયોગ્ય દિગ્દર્શકના હાથમાં દેવ આવ્યો ને એકની સાથે એક ફ્રીમાં અત્યંત ખુબસુરત છતાં ઉત્તમ અભિનેત્રી સાધના પણ આવી. ને આજે ફરીથી ‘અસલી નકલી’ જોનારાઓ ફાવી એટલે જવાના કે, ભારતીય ફિલ્મોના આજ સુધીના સર્વોત્તમ સંગીતકારો શંકર – જયકિશનના લતા – રફીવાળા ગીતો સાંભળવા મળશે.

કહે છે કે, ઘટના કોઈ ઉત્તમ ઘટવાની હોય તો બધું સારૂં જ બનતું જાય છે. આ ફિલ્મની વાર્તામાં ય કોઇ દમ હતો. આજે ય આ વાર્તા પ્રસ્તુત લાગે છે : 

દેવ આનંદ કરોડપતિ દાદા (નઝીર હુસેન)નો પૌત્ર આડેધડ પૈસા ઉડાવે છે. ભણ્યો ગણ્યો કાંઇ નહિ, પણ શરાબ, સુંદરી અને રૅસકોર્સમાં પૈસા લૂંટાવતો જોઇને એના દાદા અપમાન કરે છે કે જાતે તો એક રૂપિયો કમાઈને બતાવ. દાદાએ દેવ આનંદનું એમનાથી ય વધુ પૈસા પાત્ર બાપની પુત્રી (ઇંદિરા બિલ્લી) સાથે લગ્ન નક્કી કરી રાખ્યું છે, જેમાં દેવ આનંદને કોઇ રસ નથી. અપમાન સહન કરવાને બદલે દેવ ઘર છોડીને ચાલ્યો જાય છે ને એક રાત શહેરના બગીચામાં વીતાવે છે. ‘ગાંવકી બસ્તીવાલા’ અનવર હુસેનના પરિચયમાં આવતા અનવર દેવને પરાણે એના ઝૂંપડામાં લઇ જાય છે, જ્યાં એની બહેન (સંધ્યા રૉય) દેવને પણ પોતાનો ભાઈ માનવા માંડે છે. બસ્તીના અભણ લોકોને ભણાવવા આવતી સાધના સાથે દેવને પરિય–પ્લસ–પ્રેમ થતા સાધના આવા અભણ દેવને પોતાની જ ઑફિસમાં નોકરી અપાવે છે. પણ બિલકુલ અણઆવડતને કારણે ડોબાભ’ઇને કાઢી મૂકવામાં આવે છે. પ્રેમ પાંગરતો જાય છે, પણ આ બાજુ ડોહા હખણા બેસતા નથી અને સાધનાને ધમકાવીને દેવને છોડી દેવાની ‘લુખ્ખી’ આલે છે. દેવ ગુસ્સે તો થાય છે, પણ સાધનાને બ્લેક–મેઇલ કરીને ડોહા દેવને ઈંદિરા બિલ્લી સાથે લગ્ન કરવા મજબુર કરે છે. પણ હુતો–હુતી બન્ને ઇરાદાઓમાં મક્કમ રહેવાને કારણે છેવટે સૌ સારાવાનાં થાય છે. 

દેવ આનંદ અને સાધના–બન્ને એ પછી તો નવકેતનની જ ફિલ્મ ‘હમ દોનો’માં આવ્યા. સાધના તો રાજ કપૂર સાથે પણ આવી. નવાઈ લાગે કે, એ સમયની ટોચની મોટા ભાગની હીરોઇનો દિલીપકુમાર સાથે આવી, પણ નાના ભાગની ધણી સાવ ન પણ આવી. ગીતા બાલી, નૂતન, માલા સિન્હા, નંદા, આશા પારેખ કે એવી અન્ય હોરોઈનો પ્રથમ હરોછની હોવા છતાં દિલીપ સાથે ન આવી. દિલીપ્ મોટા ભાગે વહિદા, મીના કુમારી, વૈજ્યંતિ કે સાયરા બાનુ સાથે જ કામ કર્યું, એનું એક કારાણ એ પણ હતું કે અપવાદોને બાદ કરતા દિલીપ એક વર્ષમાં એક જ ફિલ્મ હાથ પર લેતો. સાધના તો શક્ય છે કે, એની હીરોઇન તરીકે ઘણી નાની પણ પડે.

અલબત્ત, સાધના કોઈ પણ હીરો સાથે અભિનયમાં લગ્ગીરે નાની પડે એવી નહોતી. શમ્મી કપૂર, રાજેન્દ્ર કુમાર, દેવ આનંદ, રાજ કપૂર, મનોજ કુમાર, સુનિલ દત્ત, શશી કપૂર એના મનગમતા હીરો હતા, પણ ગેરકાયદેસર ઢબે એનું નામ ક્યારેય કોઇ હીરો સાથે જોડાયું નહોતું. રાજેન્દ્ર કુમાર અને સાધના છેવટ સુધી એકબીજાના પારિવારિક દોસ્તો રહ્યાં, પણ એના જ કાકાની છોકરી બબિતા સાથે જીવનભર બોલવાના ય સંબંધો કેમ ન રહ્યા, એ રહસ્ય આજ સુધી વણઉકલ્યું છે. એ તો આજે કુદરતે એની સુંદર આંખો સાથે ક્રૂર મશ્કરી કરી છે અને એને આંખોનું કેન્સર આપી દીધું છે, પણ વિધવા થયા પછી પણ મુંબઇમાં એ ખુમારીથી એકલી રહે છે. મોતીલાલ જેવા ગ્રેટ કલાકાર સાથે ઋષિ દા ને રામ જાણે કયો વાંધો પડ્યો હશે કે, આ ફિલ્મમાં શરૂઆત પૂરતો પાંચેક મિનિટનો રોલ આપીને ગૂમ કરી દેવાયો છે. નહિ તો રાજ કપૂર–નૂતનવાળી ફિલ્મ ‘અનાડી’માં ઋષિ દા એ અણમોલ કામ મોતીબાબુ પાસેથી લીધું હતું. અશોક કુમારના જમાનામાં હીરોઇન હોવા છતાં પૈદાયિશી બુઢ્ઢી જ લાગે, એ લીલાબાઈ ચીટણીસે જીવનના આખરી દસકાઓ અમેરિકામાં ગૂજાર્યા ને ત્યાં જ દેહ છોડ્યો હતો. એ ય નઝીર હુસેનની માફક બારમાસી રોતડી જ હતી... (ફિલ્મો પૂરતી) જ્યારે ફિલ્મના ટાઇટલ્સમાં ત્રીજા નંબરનું મહત્ત્વનું નામ મૂકાયું છે તે બંગાળી અભિનેત્રી સંધ્યા રૉય આ ફિલ્મ પહેલા કે પછી ક્યારેય દેખાણી જ નહિ. જો કે, દેખાવા જેવું બહેનમાં એવું કાંઇ હતું ય નહિ.

મારા માટે તો આજ સુધીના સર્વશ્રેષ્ઠ સંગીતકારો શંકર–જયકિશન જ... અને આ ફિલ્મમાં સંગીત એમનું છે. એક વાત સમજી લેવા જેવી છે. ગીત–સંગીતમાં ઝનૂન ન બતાવો. મને શંકર–જયકિશન ઓલ–ટાઇમ–બેસ્ટ લાગે છે, એનો અર્થ એવો નહિ કે, ઓપી, નૌશાદ, મદન મોહન, કે સી. રામચંદ્ર રૂપીયા ભારે ય ઓછા ગમે. બેવકૂફો જ એકલા મુહમ્મદ રફી કે એકલા કિશોર–મૂકેશના ચાહકો હોઇ શકે, જે બીજા સંગીતકાર ગાયકોને ઉતારી પાડતા હોય. આપણા માટે સંગીત પહેલું છે, માટે અઅ બધામાંથી કોક વધારે ગમી જાય, પણ એમની લાઈનના બીજા કલકારો દાળવડાં કે ભાજી–પાઉંના કારીગરો નથી... આપયા સમયના તમામ ગાયક–સંગીતકારોએ અઅપણને આ કે પેલી ફિલ્મમાં ઘણું આપ્યું છે. કદર સહુની થવી જોઇએ... કોઇ એક તમને વધારે ગમી જાય, એ તો બનવાનું પણ બીજો કોઈ ન ગમે, એવી બેવકૂફી ન નોંધાવો.

શંકર–જયકિશનને જ જુઓ. ગામ આખું જાણે છે કે, એ બન્ને રાજ કપૂરના ‘ખાસ’ હતા, પણ દિલીપકુમાર કે દેવ આનંદની કોઇ પણ ફિલ્મોમાં એ લોકોએ સંગીત તો રાજ કપૂરની ફિલ્મો જેવું જ આપ્યું છે. અહીં લતા કે રફી, બે જ ગાયકોને લીધા છે. બહુ ઓછાને ખબર છે કે, બન્ને વચ્ચે ઊભું ય બનતું નહોતું ને બે–ત્રણ વાર તો સાવ છુટા પણ પડી જવાની દહેશત ઊભી થઇ હતી. પણ સંગીતની વાત આવે ત્યારે બન્ને એકબીજાને દમદાર સપોર્ટ આપ્યો છે.

‘યે મેરા પ્રેમપત્ર પઢકર, કે તુમ નારાઝ ન હોના...’ એ ફિલ્મ ‘સંગમ’નું ગીત એણે બનાવ્યું હતું, એવું ભોળાભાવે કોક પત્રકારને કહેવાઈ જતાં ભગવાન શંકરની જેમ આપણા શંકર કોપાયમાન થઇ ગયા ને જયકિશન સાથેના સંબંધો કાપી નાંખ્યા. શંકરે ‘સૂરજ’ નામથી અલગ સંગીત ચંદ્રશેખરની ફિલ્મ ‘સ્ટ્રીટ સિંગર’માં આપ્યું તો જયકિશને શંકરનું નામ કાઢી નાંખવાની બદમાશી ના કરી અને રામાનંદ સાગરની ફિલ્મ ‘આરઝૂ’માં એકલું સંગીત બનાવ્યું, પણ નામ તો ‘શંકર–જયકિશન’ જ રાખ્યું. પણ કવ્વાલી બનાવતા ભાઈને આવડે નહિ, એમાં તો શંકર પણ ઢીલા પડે, છતાં બહારનું ખાઇ જાય, એના કરતાં પોળનું કૂતરૂં ઘીવાળી રોટલી ભલે ખાઇ જાય, એ ધોરણે જયકિશને ફિલ્મ ‘આરઝૂ’ની કવ્વાલી ‘જબ ઇશ્ક કહીં હો જાતા હૈ, તબ ઐસી હાલત હોતી હૈ...’ શંકરને બનાવવા આપ્યું. શંકરે પણ લાગ જોઇને સોગઠી મારી દીધી. એક બાજુ જયકિશનને આખી ફિલ્મનું સંગીત આપવા માટે જેટલા પૈસા મળ્યા હતા, એટલા શંકરે જયકિશન પાસેથી માંગી લીધા અને જયને આપવા પણ પડ્યા, બહુ મોડે મોડે બન્ને વચ્ચે નામનું સમાધાન થયું હતું.

ગીતકારો શૈલેન્દ્ર અને હસરત જયપુરી વચ્ચે આમ ઘર્ષણો નહિ. હરિફાઈ તો બન્ને વચ્ચે અફકોર્સ હતી, પણ એકબીજાને પાડી દેવાના કે જાહેરમાં પોતે પેલા કરતાં ચઢીયાતો છે, એવું બતાવવાનો કોઇ પ્રયાસ નહિ. આ ફિલ્મમાં તો શૈલેન્દ્રના ફક્ત બે જ ગીતો છે.... અર્થાત્, શંકરે ફિલ્મ ‘અસલી નકલી’ના બે જ ગીતો બનાવ્યા હતા. એક વણલખ્યો છતાં અપવાદ સાથેનો નિયમ હતો કે, શૈલેન્દ્રએ લખેલા ગીતોની ધૂન શંકર બનાવે ને હસરત જયપૂરીના ગીતો જયકિશન બનાવે.

લતા મંગેશકર કે મુહમ્મદ રફીના તો બધા ગીતો આપણને ગમે જ, પણ જરા જો જો.... આ ફિલ્મના તમામ ગીતો તમને ગમે જ છે...

૮૮-મા માળેથી જગત કદમોમાં લાગે છે...

શ્રીકૃષ્ણ ગોકુલ છોડીને મથુરા આવ્યા, એમ હું ભારત છોડીને અમેરિકા આવ્યો હોઉં એવું મને એકલાને લાગતું હતું... અહીં કોઇને એવું લાગ્યું નહિ. એટલી ધર્મભાવના અહીં ઓછી. જ્યારે જ્યારે અમેરિકા ઉપર પાપનો ભાર વધી જાય છે, ત્યારે હું કાળીયો કે ધોળીયો નહિ, બ્રાઉન કૃષ્ણ સ્વરૂપે અવતાર લઉં છું (ત્યાં ઈન્ડિયાનું તો કાળીયો કૃષ્ણ સંભાળે છે, એટલે મને એટલી ચિંતા ઓછી છે.)

પણ અહીંનો અવતારેય ફૅઇલ ગયો. ભારત જેટલો પાપીઓનો સફાયો અહીં કરવો પડે એમ નથી... આપણે ત્યાં આ બધું પતાવવાનું કામ એક ભઇને સોંપીને આવ્યો છું. પણ અહીં આ દેશમાં આપણું કામ બીજાને સોંપાય એવું નથી. આપણા કામ આપણે જાતે કરવા પડે છે, એટલે સુધી કે બ્રૅકફાસ્ટ કે લંચ-બંચ પછી આપણી પ્લેટોને આપણે જ નવડાવી-ધોવડાવીને સાફ કરી દેવાની હોય. અહીંના ગોરધનો એમની વાઇફો કરતા આ કામમાં વધુ ઍક્સપર્ટ થઇ ગયા હોય છે. જેના જેમના ઘેર મારે ઉતરવાનું થયું છે, એ લોકો મને અહીંનું આ રાષ્ટ્રીય કામ કરવા દેતા તો નથી, છતાં હવે મને પ્લૅટો ધોવામાં ટેસડો પડી ગયો છે. આજે ૬૨ વર્ષનો થયો ત્યાં સુધી મારા ઘેર શર્ટ પર ઢોળાયેલી ચાનો ડાઘેય મેં સાફ કર્યો નથી.... અહીં તો એવો હાથ બેસી ગયો છે કે, ઈન્ડિયા આવીને વાસણ-પ્લૅટો ઉટકવા માટે હું બહારના ઑર્ડરો ઉપર પણ પૂરતું ધ્યાન આપી શકીશ.

એ વાત જુદી છે કે, મારા જેવો લાહળીયો ઈન્ડિયા-અમેરિકા તો જાવા દિયો... ઉત્તર ધ્રૂવના ટુન્ડ્ર-પ્રદેશમાંય ન ટકે. ત્યાં ઈન્ડિયામાં તમે બધા મે મહિનાની આ ગરમીમાં શેકાઇ રહ્યા છો, ને હું ગરમાગરમ જાહોજલાલી છોડીને કાતિલ ઠંડીમાં અહીં ઠૂંઠવાઇ રહ્યો છું. હજી ખૂબ ઠંડી અને વરસાદ પડે છે. સ્વેટરની ઉપરેય ઑવરકોટ જરૂરી..... હું એમાં લાગું છું તો સારો પણ.... ઓકે.... વો કિસ્સા ફિર કભી!

અહીં ઋતુ વસંત બેઠી છે. રામ જાણે કઇ ફૅકટરીમાં અહીંના ઝાડો બનાવડાવ્યા હશે કે, વસંત ઋતુમાં વૃક્ષો પર ફૂલ પહેલા આવે ને પાંદડા પછી! સ્કૂલેથી છોકરાઓ પહેલા આવે ને રીક્ષાવાળો પછી, એવો ઘાટ થયો! પણ ફૂલોના એ રંગો જોઇને લાઇફને ૪૦ વર્ષ પાછળ લઇ જઇ પાછું ભરચક યુવાનીમાં જતા રહીને ફરી એક વાર કોકના પ્રેમમાં પડી જવાનું મન થાય. (આ વખતે જરા સારૂં મળશે.... વચમાં ૪૦ વર્ષોનો અનુભવ તો ખરો કે નહિ? (જવાબ : ખરો, ખરો, ખરો... જવાબ પૂરો) પણ ધોયળીઓએ દુનિયાભરની સુંદરતા કૉર્નર કરી લીધી છે. આપણે અમદાવાદના પચ્ચી શૉપિંગ-મોલો ફરીએ ત્યારે માંડ એકાદી સુંદરી બહેન બનાવવા જેવી વહાલી લાગે, ત્યારે અહીંની સુંદરીઓ અમદાવાદની રીક્ષા જેવી હોય છે. એક જતી રહે તો પાછળ બીજી આવતી જ હોય, એટલે કશું ગુમાવવાનો અફસોસ નહિ કરવાનો.

...અને આ સુંદરતા કેવળ ચહેરાની નહિ, પૂરા બદનની ગણવાની! ખાવા (અને પીવામાં પણ) અહીંની સ્ત્રીઓ શરીરનો આકાર જાળવવા મોટી કિંમતો ચૂકવે છે. ડાયેટ-કન્ટ્રોલથી માંડીને કસરતો પૂરજોશમાં. ઓઇલી-સ્પાઇસી નામ નહિ. સ્કીન તો લૂચ્ચીઓએ ચીઝ-બટરની ફૅકટરીઓ બનાવડાવી હોય, એવી ફૂલગુલાબી રાખે. મારા જેવા કાળીદાસોનું આમાં કામ નહિ, ગુરૂ! (વાચકો મારી સ્વજાગૃતિથી આકર્ષાયા હશે... અમેરિકન ધોયળીઓને મેં પહેલેથી જ 'બહેનોનો' દરજ્જો આપી દીધો છે... ઠીક છે, કોક ડોસી આપણા માપની નીકળે તો એના માથામાં ગુલાબનું ફૂલ નાંખી પણ આલીએ. મને ખોટા અભિમાનો નહિ!)

અમેરિકા આવવાની મારી દાનત હવે ઉઘાડી પાડી દઉં. છેલ્લા ૪૩ વર્ષોથી લેખો ઘસ્યા પછી મેં જોઇ લીધું કે, એની આવકમાંથી ઈન્કમટૅક્સ ભરવા જેટલું ય કમાવાનો નથી. પૈસા કમાવા હોય તો 'ચલો અમેરિકા'. ભોળી વાઇફને મેં સમજાવી દીધી છે કે, અમેરિકા જઇને હું કોઇ ધોયળી સાથે બીજા લગ્ન કરવાનો છું. સદરહુ ધોયળી મિનિમમ ૮૫ વર્ષની અબજોપતિ (એટલે કે, અબજોપત્ની) હોવી જોઇએ. બિમાર એ લૅવલની કે, એકાદ વરસથી વધારે ખેંચે નહિ. (આપણી પાસે એટલો ટાઇમ હોવો જોઇએ ને?) હું એને હિંચકે બેસાડીને રોજ ઝૂલા ખવડાવીશ. એના ગાલ ઉપર બચ્ચીઓ ભરીશ. એના બ્લૉન્ડ વાળમાં રોજ ગુલાબની સુગંધવાળું ફૂલ ખોસીશ. એ મરે ભલે અમેરિકામાં, પણ બેસણું હું મારા નારણપુરા ચાર રસ્તા ઉપર રાખીશ. એના ફૂલ ચઢાવેલા ફોટા નીચે ૮ થી ૧૦ બેસીશ. શરત એટલી કે, આ ઉંમરે સાલીનું કોઇ લફરૂં હોવું ન જોઇએ. આપણે એના કાયદેસરના ગોરધન હોઇએ, એટલે એની અબજોની સંપત્તિ તો કમાઇ લઇએ. વાઇફને પણ આ સંબંધમાં ડખો હોવો ન જોઇએ કારણ કે, 'આખીર... યે સબ મુઝે કમાના કિસ કે લિયે હૈ?' બસ. પછી, એવા જ ગુલાબનું ફૂલ અને પેલી સોહામણી બચ્ચીઓ વાઇફને પણ રોજ ભરીશ. સુઉં કિયો છો? (એ હેઠા બેહો.... આમાં તમારે કાંય કે'વાનું નો હોય!)

૮૦ વાળી વાઇફની વાત તો દૂર રહી, અહીં હાળું કોઇ કોઇની સાથે બોલતું જ નથી. મારા જેવા બોલબોલ કરવાની આદતવાળા અહીં આવીને ભરાઇ જાય. બાજુમાં વર્ષોથી રહેતો પડોસી (ધોળીયો, કાળીયો કે ઇવન, આપણો 'દેસી'... પણ) ઘર જેવા તો ઠીક, ગૅરેજ જેવા સંબંધોય ન રાખે. 'જ્યોત તે જ્યોત જગાતે ચલો, પ્રેમ કી ગંગા બહાતે ચલો, હોઓઓઓ...' પધ્ધતિ અહીં ચાલતી નથી.

હજી તો મહિનો માંડ થયો છે ને હું લૉંગ આયલૅન્ડ, ક્લિફટન, કૅટ્સકિલ, બેનસલેમ, ચેરી હિલ, ન્યુ હાઇડ પાર્ક- ક્વિન્સ, જર્સી સિટી, ન્યુયૉર્ક સિટી-મૅનહટન, સમરસૅટ-ન્યુ જર્સી અને કનૅક્ટિકટ જઇ આવ્યો, ત્યારે ખબર પડી કે, અમેરિકનોએ દુનિયા ઉપર મફતમાં રાજ નથી કર્યું. ઈન્ડિયાથી નીકળ્યો, ત્યારે મનમાં ઠાની લીધી હતી કે, અમેરિકાના વૈભવ કે કુદરતી સૌંદર્યથી સહેજ પણ નહિ અંજાઉ અને ખાસ તો.... બેવકૂફીભરી સરખામણીઓ કરીને મારા ભારત જેવા દેશની નાનકડી ય ટીકા નહિ કરૂં. જેવો છે, મારો દેશ છે.

ઓકે. દેશની ટીકા તો આ જન્મમાં થઇ શકે એમ નથી, પણ અમેરિકાથી અંજાયા વિના ન રહેવાયું. અહીં ઍડમિનિસ્ટ્રેશન, સીસ્ટમ, ડિસીપ્લીન અને પ્રજાની ડીસન્સી સર આંખો પર ચઢાવવી પડે એમ છે. લાઇનો તો અહીં પણ લાગે છે. ટ્રાફિક-જામો અહીં પણ થાય છે... પણ લાઇનમાં વગર કહે આગળવાળાની પાછળવાળો ત્રણેક ફૂટનું અંતર રાખીને ઊભો રહેશે. ધક્કામુક્કી ભૂલી જવાની. આજે ૨૫ દિવસમાં ત્રણેક હજાર કી.મી. તો ગાડીઓમાં ફર્યો, પણ હજી સુધી હૉર્નનો અવાજ સાંભળ્યો નથી. પાછળવાળાને ખબર જ છે કે, આગળવાળો બુધ્ધિનો લઠ્ઠ નથી. કોઇ પ્રોબ્લેમ હોય તો જ ઊભો રહી ગયો હશે.

ઊભા રહી જવાનું તો, ૧૦૨ માળના 'ધી ગ્રેટ ઍમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગ'ના ૮૮-મા માળની અગાસી ઉપર બન્યું. આખું મૅનહટન આટલી ઊંચાઇથી જોવા મળે, પછી બોલવાનું કાંઇ રહે જ નહિ... કેવળ ઊભા રહી જવાનું. વિમાનની વાત જુદી છે, પણ આટલી ઊંચાઇએથી જગતને નીચું પડતું જોવું, એમાંય આપણી ઊંચાઇ વધી જાય. આ ટેરેસ ઉપર પીળા રંગની સુપર્બ 'મસ્ટાંગ' કાર પાર્ક થયેલી જોઇને હબકી જવાય ને? ગ્રાઉન્ડ-ફ્લૉરથી ૮૮-મા માળ સુધી લિફટમાં આવતા ફક્ત એક મિનિટ લાગે છે, ત્યાં આટલી મોટી કાર...? એના સીક્યોરિટી-ગાર્ડે મને કહ્યું, 'ઍન્જીનીયરોએ બધો માલસામાન ઉપર લાવીને ગાડી અહીં નવેસરથી બનાવી દીધી.'

જતા પહેલા આ મકાન બિલ્ડિંગના સીક્યોરિટી-ઑફિસરને મેં પૂછ્યું, ''દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ અહીં આવે છે. એ લોકો અચૂક એક સવાલ કયો પૂછે છે?'' મને કહે, ''આ 'ધી ઍમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગ' છે ને?'' એ સવાલ લોકો પહેલા પૂછી લે છે.

મૅરેજની જેમ હું બીજી વાર થોડો વહેલો પડયો. ઓસામા બિન લાદેને નાઇન-ઈલેવન વખતે જે બે ટ્વિન-ટાવર્સ વિમાનો અથડાવીને ધરાશાયી કરી નાંખ્યા હતા, એની જગ્યા મૂળ બિલ્ડિંગો કરતાય ઊંચું 'ધ વર્લ્ડ ટ્રેડ સૅન્ટર' આટલા ટુંકા સમયમાં અમેરિકનોએ ઊભું કરી નાંખ્યું. ઉદઘાટન ૧૫ મે, ૨૦૧૪ના રોજ થવાનું છે (આ વખતે પણ મારા વરદ હસ્તે નહિ...!) એટલે મને અંદર જવા ન મળ્યું. હું તો 'ધી સ્ટેચ્યૂ ઑફ લિબર્ટી'ની ઠેઠ ઉપર ક્રાઉન સુધીય ન જઇ શક્યો. કહે છે કે, ઑનલાઇન બૂકિંગ દ્વારા છ મહિના પહેલા બધું ફૂલ થઇ જાય છે.

બસ. અભિમાન તો હવે હુંય કરી શકીશ. મારા દેશમાં આ 'ધી સ્ટેચ્યૂ ઑફ લિબર્ટી' કરતાય વધારે બુલંદ સ્ટેચ્યૂ આપણા સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલનું બનવાનું છે...!

સિક્સર

'ચૂંટણીના પરિણામો શું આવશે?' એ સવાલ કોઇ પૂછતું નથી. પહેલી જ વાર દેશમાં એવું બન્યું છે કે, ચૂંટણી પહેલા જ પરિણામોની દેશની જનતાને ખબર છે.

ઍનકાઉન્ટર - 04-05-2014

* ધર્મને નામે ચાલતી રાજનીતિ આપણે ક્યાં સુધી સહન કરવાની ?

- દેશને બદલે પોતાના ધર્મને જ પહેલું મહત્વ આપતા લોકોને સહન કરીએ છીએ ને ? આપણે માર ખાવાને લાયક છીએ.

(ચિંતન પી. વ્યાસ, રાજકોટ)

* પગને તો પવિત્ર માનીને પગે લાગવામાં આવે છે, છતાં પગ પુસ્તક પર પડે તો અપવિત્ર કેમ ?

- એ જ પુસ્તક કોઈના માથામાં ઝીંકો તો છોલાઈ પણ જાય... એટલે હથિયાર તરીકે કાંઈ થોડો ઉપયોગ થાય ?

(મુકેશ પડસાળા, અમદાવાદ)

* કાળો કૂતરો અને બ્લૅક-ડોગ વચ્ચે શું ફરક ?

- કાળા કૂતરાને સોડામાં નાંખીને પીવાય નહિ.

(મૂકેશ નાયક, નવસારી)

* ઘણા સવાલો રીપિટ થવા છતાં દર વખતે તમારો જવાબ જુદો હોય છે... જવાબોમાં આટલા વૈવિધ્યનો રાઝ ?

- લક્સ સાબુ.

(ચિરાગ કક્કડ, માંગરોળ)

* અશોકજી, લગ્ન પહેલા પત્નીને મેં પૂછ્યું હતું, 'આટલા પગારમાં તારૂં ચાલશે ને ?' તો જવાબ આપ્યો, ''મારૂં તો ચાલશે... તમે શું કરશો ?''... તમારે કેમનું છે ?

- મારે તો લગ્ન પછી ય એને આ જ સવાલ પૂછતા રહેવું પડે છે... પણ જમાઈઓને સાચવી લેવામાં મારો સસરો ફૅઇલ ગયો છે...

(શેખર ચિત્રે, વડોદરા)

* દેશમાં જેટલા ધર્મસ્થાનો છે, એટલા પુસ્તકાલયો હોત તો દેશ આજે ક્યાં હોત?

- દેશ તો ત્યાંનો ત્યાં જ હોત... પણ પ્રકાશકો લહેર કરતા હોત... !

(સલીમ બુધ્ધવાની, વડોદરા)

* તમે કોઈ પૂછપરછની બારી છો, કે લોકો આટલા સવાલો તમને પૂછે જાય છે ?

- પૂછપરછની બારી ખરો, પણ સરકારી બારી છું, એટલે નોકરી ટકી ગઈ છે ને એકે ય જવાબ સાચો આપવો પડતો નથી. જય હિંદ...

(શૈલ ગાંધી, અમદાવાદ)

* દરેક 'ઍનકાઉન્ટર'માં છેલ્લો એક સવાલ વાચકોને તમે પૂછો તો ?

- તો મારી પોલ ખુલી જાય... વાંચકો તો બુદ્ધિમાન હોય છે.

(કાલીદાસ ઠાકર, અમદાવાદ)

* સની લિયોન અને સોનિયા ગાંધી વચ્ચે સામ્ય શું ?

- એકને પામવાનું મન થાય... બીજાથી છુટવાનું !

(પરમજીતસિંહ મહીડા, આણંદ)

* તમારૂં ઓરિજીનલ નામ શું છે ?

- ઇચ્છાશંકર.

(ભરત કે. ગોસાંઈ, મુંબઈ)

* ...'ઑલ ઈઝ વૅલ...' તમે સુઉં કિયો છો ?

- કપાળ તમારૂં... !

(રાધિકા જાસોલીયા, ભાવનગર)

* તમારા પત્નીને તમે કાયમ આડે હાથે લેતા હો છો... તમને કોઈએ એવા લીધા છે ?

- ઘણાની પત્નીઓએ !

(પરવેઝ શેખ, મેનપુરા-ઠાસરા)

* રાહુલ ગાંધી અત્યારથી ઇ.સ. ૨૦૧૯ની ચૂંટણીની તૈયારીઓ કરતા હશે ને ?

- હા... કદાચ ત્યાં સુધીમાં લગ્ન તો થઈ જ જશે !

(ચંદ્રમૌલી જાની, સુરેન્દ્રનગર)

* ઍન્જીનીયરિંગના વિદ્યાર્થીઓને તમારો કોઈ સંદેશ... ?

- પેલા જોકની જેમ... એક બ્રીજ બનાવવામાંથી તમને ૧૦-ટકા કટકી ન મળવી જોઈએ... ૧૦૦-ટકા મળવી જોઈએ... બ્રીજ બન્યો જ હોય નહિ !

(સંજય શિયાલ, સુરત)

* કેજરીવાલનો સાચો પરિચય શું ?

- લોકોને મફલર પહેરતા બંધ કરી દીધા.

(કરમશી મકવાણા, માથાવડા-ભાવનગર)

* તમને આ ૨૦૧૪-ના ઈલેકશન્સના પરિણામોનું શું લાગે છે ?

- ઈ.સ. ૨૦૧૯ની ચૂંટણી સાથે ભેગી કરીને કોંગ્રેસને ત્રીસેક સીટો તો આવશે... ! હું બહુ બોલી ગયો... ???

(બ્રિજેશ કે. ચંગેલા, રાજકોટ)

* માણસ શિક્ષિત હોવા છતાં ઈર્ષા કેમ છોડી શકતો નથી ?

- હું તો હાસ્યલેખક છું... મને ક્યાંથી ખબર પડે ?

(હિરેન ગણાત્રા, રાજકોટ)

* 'ગૂગલ'-યૂટયુબમાં તમારૂં નામ લખ્યું... ફેમસ છો, બૉસ... !

- અહીંના કર્યા અહીં ભોગવી રહ્યો છું.

(રાઘવ ભટ્ટ, સુરત)

* મારી સાળી પરણવાની વાતથી ગભરાય છે... શું સમજવું ?

- પોતાની બહેનના સાસરીયાઓને ઓળખતી હશે !

(ચંદ્રકાંત રાઠોડ, અમદાવાદ)

* આજના દશરથ તેમની કૈકેયીને સહન કેમ કરી શકતા નથી ?

- તમારા અંગત સવાલો ન પૂછો.

(કે.બી. પરમાર, દામનગર-અમરેલી)

* પહેલા અમે પોસ્ટકાર્ડથી સવાલ પૂછી શકતા... તમે એ ય બંધ કર્યું... કેમ ?

- તે મારા ઘેર આઈને પૂછી જાઓ, એ ધંધો તો ના પોસાય ને ?

(વિરાજ કદમ, અમદાવાદ)

* તમે અમેરિકા જ રહી જવાના છો ?

- મારા ભારત દેશથી સારો બીજો કોઈ દેશ છે ખરો ?

* 'પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યા...' તો આખું જંગલ જોઈને શું થાય ?

- જે થવું હોય તે થાય... ! ધ્યાન એટલું રાખવાનું કે, બાજુવાળી પાંદડીને ખબર પડવી ન જોઈએ !

(દીપક પટેલ, જૂનાગઢ)

* કન્યાવિદાય વખતે વર પક્ષવાળાઓ કેમ રોતા નથી ?

- કોઈનો એવો સ્વભાવ... !

(રાકેશ રાઠોડ, કુકસવાડા-જૂનાગઢ)

* કાયમ 'ડિમ્પલ-ડિમ્પલ' કરો છો, પણ સાચું કહેજો... તમને વધારે તો તમારા વાઇફ જ ગમે છે ને ?

- હું એને પણ કોકવાર 'આઈ લવ યૂ' કહું છું.

(રિધ્ધી જાની, ભાવનગર)

* આ ઈલેક્શનમાં કુંવારાઓની જ બોલબાલા છે. સુઉં કિયો છો ? કુંવારા રહેવામાં જ ફાયદા ને... ?

- એ તો હવે થઉં તો ખબર પડે !

(પાર્થ શાહ, કલોલ)

'અધિકાર' ('૫૪)

ફિલ્મ : 'અધિકાર' ('૫૪)

નિર્માતા : મહિપતરાય શાહ

દિગ્દર્શક : મોહન સેહગલ

સંગીત : અવિનાશ વ્યાસ

ગીતકારો : પ્રેમ ધવન નીલકંઠ તિવારી, દીપક, રાજા મેંહદી અલીખાન

રનિંગ ટાઈમ : ૧૪ રીલ્સ

થીયેટર : ખબર નથી. (અમદાવાદ)

કલાકારો : કિશોર કુમાર, ઉષા કિરણ, રાધાકિશન, નીરૂ, બાલમ, રેણુબાલા, રૂપમતિ, નર્મદા શંકર, યશોધરા કાત્જુ, દયા દેવી, કમલ, નૂરજહાં, બેબી શશી.

ગીતો

૧. એક ધરતી હૈ, એક હૈ ગગન, એક મનમોરા...... મીના કપૂર

૨. તિકડમબાઝી, મીંયા રાજી, બીવી રાજી....... કિશોર કુમાર

૩. બી.એ., એમ.એ., પી.એચ.ડી. ડીગ્રી લેકર બૈઠે હૈ...... આશા ભોંસલે

૪. દિલ મેં હમારે કૌન સમાયા...... કિશોર કુમાર - આશા ભોંસલે

૫. એક ધરતી હૈ, એક હૈ ગગન, એક મનમોરા (૨)...... મીના કપૂર

૬. કમાતા હૂં બહોત કુછ, પર કમાઈ ડૂબ જાતી હૈ....... કિશોર - ગીતા રૉય

૭. માટી કહે કુંભાર સે... માટી મેં મિલ જાના....... શંકર દાસગુપ્તા-કોરસ

૮. ઝીંદગી હસિન હૈ યે ઝીંદગી....... આશા ભોંસલે

કિશોર કુમારની કોઈ પણ ફિલ્મ જોવાનો તગડો ફાયદો એ કે, ફિલ્મ ગમે તેવી ફાલતુ હોય, કિશોર ફાલતુ ન હોય. 'બફૂનરી' એટલે કે બેવકૂફીભરી વાર્તાવાળી ફિલ્મોનો એ બેતાજ બાદશાહ હતો. પેલું કહે છે ને કે, કિશોરની ફિલ્મ જોવા જાઓ એટલે મગજ કોંગ્રેસને સોંપી દેવાનું.

બીજો ફાયદો એ થતો કે, એની ફિલ્મ તમને ગમી, ન ગમી, કોમેડી હોય કે કરૂણ, ફાલતુ હોય કે કલાસિક... (સૉરી, કિશોરની ફિલ્મ ક્લાસિક તો ક્યાંથી હોય?) પણ રોકડા રૂપિયા જેવો ફાયદો એ મળે કે, ફિલ્મ કિશોરની હોય ને સંગીત ભલેને રણછોડભ'ઈ મફાભ'ઈ પટેલનું હોય, ગીતો તમારે તોફાની છતાં સુરિલા હોય! ગીતના શબ્દો ઉપર આપણે સાહિત્યકાર નહિ બની જવાનું, પણ ગીતોમાં તરખાટ મચાવતી એની હરકતો સાંભળીને બાળક બની જવાય... 'સાલો ગજબનું ગાય છે.' એવા કોમ્પ્લિમેન્ટ્સ અમારા ખાડીયાની લિંગોમાં અપાઈ જાય. મને યાદ છે, ખાડીયાના બે આજીવન કિશોર-ચાહકો હરિકેશ શુકલ (હરિકાકા) અને પ્રભાકર શુકલ (આજનો સુવિખ્યાત સ્ટેજ અને ટીવી આર્ટિસ્ટ)ને તો એ જમાનાથી કિશોરના આવા (તિકડમબાઝી...) જેવા ય તમામ ગીતો કંઠસ્થ. દરજીના ખાચાવાળો 'બાબલી' મૂળ તો તલત મેહમુદનો ચાહક, પણ કિશોરના આવા ભેજાંગેપ ગીતોનો તો એ ય ચાહક. બાય ધ વે, આ એ જમાનાની વાત ચાલે છે, જ્યાં ખાડીયામાં મુહમ્મદ રફી કે મુકેશ સિવાય કોઈ ગાયકને ચાહવો પાપ ગણાતું. ખાડીયાને હિંદુ-મુસલમાનના વિષયમાં ભરચક બદનામ કરવામાં આવતું રહ્યું છે, પણ રફી કે દિલીપ કુમારના 'સખ્ત મરો'... એટલે કે, 'ડાય-હાર્ડ' ચાહકો ખાડીયા સિવાય બીજે નહિ મળે...!

એમ પાછું જોવા જઈએ તો, કિશોરના પેલા તોફાની ચાહકો ગેલમાં આવી જાય, એવી આ ફિલ્મ 'અધિકાર' કોઈ કૉમેડી ફિલ્મ સહેજ પણ નથી...ને તો ય, ગુજરાતના મહર્ષિસમા સંગીતકાર અવિનાશ વ્યાસના સંગીતમાં કિશોરના બધા ગીતો તિકડમબાઝીછાપ છે. 'તિકડમબાઝી' બ્રાન્ડનું બીજું ગીત 'કમાતા હૂં બહોત કુછ, કમાઈ ડૂબ જાતી હૈ' (ગીતા દત્ત સાથે)માં અવિનાશભાઈએ મનમૂકીને કિશોર પાસે હરકતો કરાવી છે. 'દિલ મેં હમારે કૌન સમાયા...' ગીત તો પેલા 'આરાધના'ને 'અમરપ્રેમ' બ્રાન્ડના રોમેન્ટિક ગીતો સાથે લાઈનમાં ઊભું રહે એવું મેલડીભર્યું છે... રામ જાણે, એક એક ગીત મધુરું હોવા છતાં આજ સુધી મારા-તમારા સુધી આ ફિલ્મના ગીતો કેમ ન પહોંચ્યો! મને સૌથી વધુ ગમેલું 'એક ધરતી હૈ એક હૈ ગગન...' મીના કપૂરે પૂર્ણ મધુરતાથી ગાયું છે.

જુઓ. આ ફિલ્મ માટે ૫૦-૬૦ના દાયકાની લગભગ કોઈ ભી ફિલ્મ માટે... ફિલ્મ સારી હશે, એ અપેક્ષા જ નહિ રાખવાની! ૨૦-૨૫ ફિલ્મો જુઓ, એમાંથી એકાદી સારી નીકળે, તો ભોગ તમારા. વાર્તા, પ્રોડક્શન, અભિનય કે દિગ્દર્શન કે ઈવન, ફાઈટિંગ... ઢંગધડા એકે ય માં ન મળે, સિવાય કે સંગીત. આપણને આજ સુધી યાદ રહી ગયેલી ફિલ્મો એના સંગીતને આભારી હતી. ઘણી વાર ફિલ્મનું નામે ય યાદ ન હોય, પણ ગીત આખું આવડતું હોય!

પણ આઈ ટેલ યૂ... આ ફિલ્મ બધી જ રીતે સારી હતી. આઈ મીન, એટ લીસ્ટ તમે ભરાઈ પડો એવી તો નહિ જ, પણ જોઈ લીધા પછી ચર્ચા કરી શકો, એ લેવલની. કમ-સે-કમ, આજે પણ પ્રસ્તુત લાગે, એવો મુદ્દો આ ફિલ્મ 'અધિકાર'માં ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. કિશોર છે, એટલે ગમે ત્યાંથી મારીમચડીને દર્શકોને હસાવવાનો પ્રયત્ન પણ કરવામાં આવ્યો નથી. યસ, કિશોરની કૉમેડીના ચાહકોએ સમય બગાડવા જેવો નહિ... સારી ફિલ્મ જોવા માટે સોદો ખોટો નથી.

ફિલ્મની વાર્તા કંઈક આવી હતી :

શેખર (કિશોર કુમાર) તેની પત્ની લતા (નીરૂ) અને નાનકડી દીકરી શશી (બેબી શશી) સાથે નાનકડા ગામમાં રહે છે. નોકરીને કારણે મુંબઈ સ્થાયી થવાનું આવતા દોસ્તો એમને પાર્ટી આપે છે, પણ એમની ગેરહાજરીમાં આયાના ભરોસે મૂકેલી નાની શશી, ઘરમાં લાગેલી વિકરાળ આગમાં ફસાઈ જાય છે. સદનસીબે, કિશોર-નીરૂ સમયસર આવી પહોંચે છે, પણ બેબેેીને બચાવવા જતા નીરૂ જીવ ગુમાવે છે. કિશોર દીકરીને એના નાના-નાની (નર્મદા શંકર-દયા દેવી)ને ઘેર ઉછરવા મૂકૂૂીને મુંબઈ જાય છે. અહીં તે દોસ્ત ભૂષણ (બાલમ) અને તેની પત્ની માયા (રેણૂબાલા)ના ઘેર ચાર વર્ષ રહીને કંજૂસ રાધાકિશન (રાધાકિશન)ના મકાનમાં ભાડે રહે છે, એ શરતે કે પોતે કૂંવારો છે. અલબત્ત, રાધાકિશન પોતાની અર્ધ પાગલ બહેન યશોધરા (યશોધરા કાત્જુ)ને કોઈ પણ ભોગે કિશોર સાથે પરણાવી દેવા માંગે છે, પણ કિશોર અત્યંત ધનિક ઉષા કિરણના પ્રેમમાં પડી લગ્ન કરી લે છે. પોતે પરિણિત અને એક દીકરીનો બાપ છે, એ કહી શકતો નથી. ઉષા કિરણને ખબર પડતા એ કિશોરને છોડી દે છે...

બસ... જોવાનું એ રહે છે કે, આ સ્થિતિમાંથી કિશોર બહાર કેવી રીતે નીકળે છે!

ફિલ્મના દિગ્દર્શક મોહન સેહગલ હતા, એટલે થોડી ગેરન્ટી તો મળે કે, ફિલ્મ જોવી તો ગમશે. રેખા-નવિન નિશ્ચલવાળી 'સાવન ભાદોં' અને 'વો મૈં નહિ' એમણે બનાવી હતી. ફિલ્મનો સેન્ટ્રલ આઈડિયા ગમે એવો છે કે, તમે અગાઉથી બાલબચ્ચાવાળા બીજવર હો, એટલે કે બીજી વાર પરણો, એનો વાંધો નહિ, પણ તમારી પત્ની તૈયાર ગોડાઉન સાથે (એટલે કે, બાલબચ્ચાવાળી) આવે, તો તમે કેમ સ્વીકાર કરી ન શકો? (આમાં બહુ ઉત્સાહમાં આવી જઈને કોઈ જવાબ આપવાની જરૂર નથી. સવાલ તમને નહિ, કિશોર કુમારને... અને તે પણ ફિલ્મના હીરોને પૂછાયો છે. તમારા કેસમાં તો કોઈ એવી તૈયાર બાલબચ્ચાવાળી આવીને ઘેર ઊભી રહી જશે, તો માળીયે ચઢતા ય નહિ ફાવે!) ટુંકમાં, લેખકો આવા જનરલ સવાલો પૂછતા હોય ત્યારે ઓપ્શનમાં કાઢી નાંખવા સારા... સુઉં કિયો છો?

એ વાત જુદી છે કે, આ ફિલ્મની વાર્તાને તો સમજોને... સાઈઠેક વર્ષ થવા આવ્યા, છતાં મૅન્ટલિટી આપણા બધામાં બરકરાર છે. પુરુષ હાલમાં કે ભૂતકાળમાં કોકના પ્રેમમાં હોય, એ પોતે એને ગૂન્હો ન ગણે, પણ વાઈફનો કોઈ ભૂતકાળ બહાર આવે, તો એ માફ કરતો નથી. આ લેખ તો અત્યારે, હું અમેરિકામાં બેઠો બેઠો લખી રહ્યો છું, પણ યારદોસ્તોને પૂછ્યા પછી ખબર પડી કે, અહીં અમેરિકામાં ધોળીયા પુરુષોની મૅન્ટલિટી પણ એ જ છે. (પેલી કહેવત, આ જ અંદાજ પર પડી હશે કે, કાગડા બધે કાળા...!)

હીરોઈન ઉષા કિરણની સામે કિશોર આ ફિલ્મનો હીરો છે. કિશોરના નામની ચર્ચા કરવા માંડીએ, તો સવાર સુધી ચર્ચા ચાલે રાખે. પહેલો ઝગડો એ વાતનો થાય કે, કિશોર બેશક ઉત્તમ 'ઍક્ટરો'ની પંગતમાં બેસી શકે, એવો સ્વાભાવિક અભિનેતા હતો, પણ એ કાંઈ સર્વોત્તમ કૉમેડિયન નહતો. પણ એ તો, એનો વાંકે ય કાઢી શકાય એમ નથી, કારણ કૉમેડિયનની સફળતા સૌથી પહેલા સંવાદ લેખક અને બીજા દિગ્દર્શક ઉપર અવલંબિત છે. એ વખતમાં તો જાવા દિયો... કોઈ માનશે, ઈવન, આજની તારીખમાં ય આખા દેશમાં માંડ કોઈ ૪-૫ જૅન્યુઈન હાસ્યલેખકો બચ્યા છે. કટાક્ષ-લેખકો તો ભરપૂર છે, હાસ્યલેખકો ક્યાં?

જવાબ ખાલીખમ હોવાને કારણે, કિશોર પાસે કૉમેડીને બદલે વાંદરાવેડાં વધુ કરાવવામાં આવતા.

જોકે, અંગત જીવનમાં એના વાંદરાવેડા બેનમૂન હતા. જુવાનીમાં એ ઈન્દોરની કોલેજમાં દાખલ થયો, ત્યારે બીજા સ્ટુડેન્ટ્સ જે કાંઈ કપડાં પહેરે... ધેટ્સ ફાઈન, પણ કિશોરના મનમાં નાનપણથી કુંદનલાલ સાયગલ ફિટ થઈ ગયેલા, તે એમની કોઈ એક ફિલ્મમાં સાયગલ પહેરે છે, એવો ઢીંચણથી લાંબો કાળા રંગનો કોટ અને નીચે અસલ લખનવી ઘણી પહોળી પહોળી બાંયનો લેંઘો પહેરીને કોલેજ આવે. ઝૂલ્ફા ય વધારે પડતા લાંબા. છોકરાઓ મશ્કરી કરે... નો ફિકર, પણ ફૂટબોલનો શોખિન ને એમાં ય, કોલેજની મેચમાં સીલેક્ટ થઈ ગયો. કૉચે પહેલી શરત મૂકી, 'મેચમાં યુનિફોર્મ પહેરવો પડશે, આવા ગાભા નહિ ચોેલે...!'

હૂ કેર્સ...! પ્રિન્સિપાલ પાસેથી ગમે તેમ કરીને મંજૂરી લઈ આવ્યો ને ફૂટબોલની મેચ એ રમ્યો તો સાયગલ છાપ કપડાંથી જ! કૉમેડી એ વાતની છે કે, આવા કપડે એણે એક ગોલ પણ ફટકાર્યો.

એમ તો, આ આભાસકુમાર ગાંગુલીએ લગ્નજીવનમાં ય ચાર ગોલ ફટકાર્યા હતા, પણ ભા'ય ભા'ય... આપણા બધાના નસીબ એવા ઉજળા થોડા હોય છે... પડયું પાનું મધુબાલા સમજીને નિભાવી લેવાનું... ઈશ્વર આપણી રક્ષા કરે!

ઉષા કિરણ માટે તો અગાઉ ઘણી વાર લખી ચૂક્યો છું. થોડા વર્ષો પહેલા જ એ ગૂજરી ગઈ. એ કોઈ ગ્રેટ ઍક્ટ્રેસ નહિ હોવાને કારણે બહુ મોટા સ્ટાર્શ સાથે ભાગ્યે જ આવી. બી ગ્રેડના હીરો સાથે ય ઓકે...! એ જ રીતે, રાધાકિશન ૫૦ના દાયકાની ફિલ્મોનો બેતાજ બાદશાહ એની વિલનછાપ કૉમેડી માટે જાણીતો હતો. ગળામા રામ જાણે કઈ ગોળીઓ ખાઈને અવાજ કાઢતો કે, અવાજ જરા ઈરિટેટિંગ હોવા છતાં લોકોને એ યાદ બહુ રહી ગયો. રાધાકિશન ઉપરથી યાદ આવ્યું કે, અગાઉના કોઈ લેખમાં મેં લખ્યું હતું કે, રાધાકિશને પોતાના બિલ્ડિંગના આઠમાં માળેથી ભૂસકો મારીને આપઘાત કર્યો હતો. કાયમ ગમે ત્યાંથી ભૂલ કાઢીને ફોન કરનારા વાચકોનો તોટો નથી. એક વડિલે આદત મુજબ ફોન કરીને કીધું, 'આપની ભૂલ છે... રાધાકિશને આઠમા માળેથી નહિ, નવમા માળેથી ભૂસકો માર્યો હતો.'

આપણા જમાનાની આવી કાળી-ધોળી (બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઈટ) ફિલ્મો જોવાની બીજી રીતે ય આવે મઝા! આ ફિલ્મ ૫૪ની સાલમાં બનેલી. હું તો બે વર્ષનો. દેખિતી રીતે ઇચ્છા થાય કે, હું જન્મ્યો ત્યારનું ભારત કેવું હશે, રીતરિવાજ કેવા હશે, ફેશનો કેવી હશે, વગેરે વગેરે... ઉત્કંઠાઓ ઘણી જાગે. ફિલ્મો આંખો-દેખી સાબિતી આપે. ગમ્મત પડે કે, હીરોલોગ-ભાઈલોગ ઘરમાં ય શૂટ પહેરીને ફરતા. હજી ગુલામી કોઈ ૮-૧૦ વર્ષ પહેલા જ ગઈ હતી, એટલે બધી અસર અંગ્રેજોની તેહઝીબ ચોરવાની ચાલુ હતી. સજ્જન દેખાવા માટે શૂટ પહેરેલો 'મસ્ટ' ગણાતો... ભલેને સુતરાઉ લૂગડાનો હોય! સ્ત્રીઓ બે ચોટલા વાળે, એટલે બહુ 'ફેસન મારે છે...' એવું કહેવાતું. ઘરમાં ટેલીફોન હોવો, એ તો બહુ મોટી વાત કહેવાય. લગભગ બધા પુરુષો વાંકડીયા વાળમાં વચ્ચે પાંથી પાડીને બોચી ઉપર લાંબા ઝફરીયા રાખતા. હીરોઈનો દુઃખ પડે ત્યારે ગમે તે ભોગે, કપાળ ઉપર આડો હાથ રાખીને આકાશમાં જોતી ગીત ગાય જ. ખુશ હોય ત્યારે ઘરના ફર્નિચરને આમથી તેમ ઊડાડયા વગર, રૂમઝુમ કરતી સાડા ત્રણ મિનિટમાં એક ગીત તો પૂરું કરે જ. રાત્રે મોડા ઘેર આવતા હીરો માટે ભારે કરૂણામય બનીને ઠેઠ અગાસીએ જઈને ચંદ્ર અને તારાઓ એના પૂજ્ય અને સ્વર્ગસ્થ પિતાશ્રીના નોકર હોય એમ એના ગોરધનને શોધી લાવવા માટે ઘરકામ સોંપે, 'ઓ ચાંદ જહાં વો જાયે, તુ ભી સાથ ચલે જાના. કૈસે હૈ કહાં હૈ વો, હર રાત ખબર લાના...હોઓઓ!' સાલું, અડધી રાત્રે આપણે ચંદ્ર-ફંદ્રનું કોઈ કામ પડયું તો, એ તો આ હીરોઈનના ગોરધને શોધવા ઉપડયો હોય, હવાર-હવાર સુધી ના આવે, તો આપણા કામો સૂરજને થોડા સોંપાય છે? કરેલું ય બધું બાળી નાંખે. આ તો એક વાત થાય છે!

એની વે... આ ફિલ્મ જોવાથી બળી જાય કે સુધરી જાય, એવું કાંઈ નથી. ગીતો માટે ય જોવાય (અને સંભળાય) એવી સુંદર ફિલ્મ છે.

(સીડી સૌજન્ય : હરેશ જોશી, વડોદરા)